Karl Marks

PUNA ME MËDITJE

DHE KAPITALI

BOTIMI I KATËRT

RILINDJA

Redaksia e botimeve

Prishtinë 1985

P Ë R M B A J T J A

HYRJE E F. ENGELSIT ................................ 4

PUNA ME MËDITJE DHE KAPITALI ..... 18

I ........................................................................ 18

II ....................................................................... 25

III ..................................................................... 34

IV ..................................................................... 41

V ....................................................................... 49

HYRJE E F. ENGELSIT

Kjo vepër u botua për herë të parë në formën e kryeartikujve në disa numra të “Gazetës së Re Renane"1duke filluar nga 4 prilli 1849. Si bazë e saj janë marrë leksionet, që Marksi lexoi më 1847 në Bashkimin e Brukselit të punëtorëve gjermanë. Botimi i saj u ndërpre; premtimi „Vazhdimi vijon", që jepej në fund të artikullilt në Nr. 269, nuk u plotësua për shkak të ngjarjeve, që shpërthyen në atë kohë — hyrja e rusëve në Hungari, kryengrjtjet në Drezden, Elberbeld, Pfalc dhe Baden —

dhe të cilat shkaktuan ndalimin e vetë gazetës (19 maj 1849). Në dorëshkrimet, që la Marksi, vazhdimi i kësaj vepre nuk ishte.

Si broshurë e veçantë, „Puna me mëditje dhe kapitali"

është botuar disa herë dhe për herë të fundit u botua më 1884 në Hettingen-Zyrih, „Shtypshkonja kooperaiviste zvicerane". Në të gjitha botimet, që kanë dalë deri më sot, është riprodhuar me saktësi teksti i origjinalit. Por me qenë se ky botim i ri është një broshurë me karakter propagandistik dhe duhet të përhapet në një sasi jo më pak se 10 000 kopje, para meje doli pyetja: në këto kushe vetë Marksi a do të pranonte një rishtypje të tekstit pa bërë asnjë ndryshim.

1 “Neue Rheinische Zeitung” – botohej në Këln prej 1 qershorit 1848 deri më 19 maj 1849. Kryeredaktori i saj ishte Marksi Red.

Në vjetët 1840—1850 Marksi nuk e kishte përfun duar akoma kritikën e tij të ekonomisë politike. Këtë ai e bëri vetëm nga fundi i dhjetëvjeçarit 1850-—1860. Prandaj shkrimet e tija, që janë botuar para së të dilte fashikulli i parë: „Rreth kritikës së ekonomisë politike" (1859), në disa pika nuk përputhen me shkrimet, që u shkruan pas vitit 1859 dhe përmbajnë shprehje dhe periudha të tëra, të cilat nga pikëpamja e shkrimeve të mëvonshme janë të pagoditura dhe bile jo të drejta. Kuptohet vetvetiu, se në botimet e zakonshme, që caktohen për një rreth të ngushtë publiku, duhet të pëmnbahet edhe kjo pikëpamje e hershme e autorit e cila përbën një nga shkallët e zhvillimit të tij, dhe se edhe autori edhe publiku kanë pa dyshim të drejtën e rishtypjes së këtyre veprave të pa bërë asnjë ndryshim. Në rastin e një botimi të tillë mua nuk do të më shkonte as ndër mend që në këto vepra të ndryshoja qoftë edhe një fjalë.

Por puna qëndron ndryshe, kur kemi të bëjmë me botimin e ri, që caktohet pothuajse vetëm për propagandën midis punëtorëve. Në këtë rast Marksi do ta kishte përputhur patjetër shtjelllimin e vjetër të vitit 1849 me pikëpamjen e tij të re. Dhe unë jam i sigurtë, se, duke bërë në këtë botm disa ndryshime dhe plotësime, që janë domosdoshme për të arriitur këtë përputhje në të gjitha pikat esenciale, veproj plotësisht sipas dëshirës së tij. Pra, unë e paralajmëroj lexusin, se: kjo broshurë nuk paraqiltet ashtu siç e kishte shkruar Marksi më 1849, por afërsisht ashtu siç do ta kishte shkruar ai më 1891.

Nga ana tjetër, teksti origjinal është përhapur në një sasi kaq të madhe kopjesh, sa që do të mjaftojnë deri sa unë të kem mundësi ta ribotoj atë pa ndryshime në një botim të veprave të plota.

Të gjitha ndryshimet, që unë kam bërë, i përkasin vetëm një pike. Sipas origjinalit, punëtori, për pagën, i shet kapitalistit punën e tij; sipas tekstit të tanishëm ai i shet fuqinë punëtore të tij. Në lidhje me këtë ndryshim unë duhet të jap një shpjegim. — Një shpjegim për punëtorët, që ata të shohin, se këtu nuk është puna për një lojë fjalësh, por, përkundrazi, për një nga pikat më të rëndësishme të të gjithë ekonomisë politike. Një shpjegim për borgjezët, që ata të binden për epërsinë e madhe të punëtorëve të pamësuar, të cilët mund të kuptojnë lehtë çështjet ekonomike më të vështira, kundrejt njerëzve tanë mendjemëdhenj „të mësuar", për të cilët këto çështje të ngatërruara mbeten të pazgjidhura tërë jetën.

Ekonomia politike klasike2 mori nga praktika industriale idenë e zakonshme të fabrikantit, gjoja ai blen dhe paguan punën e punëtorëve të tij. Për punët e përditshme të tregtisë, për kontabilitetin dhe për të llogaritur çmimet, për fabrikantin kjo ide ishte plotësisht e mjaftueshme. Por 2 me ekonominë politike klasike, shkruan Marksi — unë kuptoj gjithë ekonominë politike duke filluar nga IV. Petti, që analizon lidhjet e brendshme të marrëdhënieve kapitaliste të prodhimit" (K.

Marks e F. Engels. Veprat, vëll. XVII, f. 91). Përfaqësuesit më të mëdhenj të ekonomisë politike klasike në kanë qenë. A. Smithi dhe D. Rikardo. Red.

kur u kalua në mënyrë naive në ekonominë politike, këtu ajo shkaktoi gabime dhe ngatërresa të çuditshme.

Ekonomia politike gjendet përpara faktit, se çmimet e të gjitha mallrave, midis tyre edhe çmimi i mallit, që ajo e quan punë, ndryshojnë pa rreshtur; ato ngrihen dhe ulen nën ndikimin e rrethanave shumë të ndryshme, të cilat shpesh herë nuk kanë asnjë lidhje me prodhimin e vetë mallit, dhe kështu duket sikur çmimet në përgjithësi përcaktohen vetëm nga gjëra të rastit. Kur ekonomia politike doli si shkencë3, një nga detyrat e para të saj ka qenë të gjente ligjin, që fshihet prapa këtyre gjërave të rastit, të cilat duket sikur sundojnë çmimet e malllrave, ligjin, që në të vërtetë ai vetë sundon mbi këto gjëra të rastit. Në ndryshimet e parreshtura të çmimeve të mallrave dhe në lëkundjet e tyre herë lart, herë poshtë, shkenca kërkonte qendrën e qëndrueshme, rreth së cilës bëhen këto ndryshime dhe lëkundje. Me një fjalë, ajo nisej nga çmimet e mallrave për të gjetur, si një ligj, që i rregullon ato, vlerën e mallrave, me të cilën mund të shpjegohen të gjiltha lëkundjet e çmimeve dhe me të cilën, në fund të fundit, mund të barazohen ato të gjitha.

Ekonomia, politike klasike gjeti, se vlera e mallit përcaktohet nga puna, që përmbahet në 'të dhe që është e domosdoshme për prodhimin e tij. Me këtë shpjegim ajo 3 Ekonomia politike, në kuptimin më të ngushtë, ndonëse në kokën e disa njerëzve gjenialë ka lindur nga fundi i sheku11it megjithatë në formën e saj pozitive, që i dhanë fiziokratët dhe Adam Smithi, në thelb ajo është bija e shekullit XVIII .

1948, f. 141.) Red.

u kënaq. Dorë për dorë edhe ne mund të ndalemi me kaq.

Dho vetëm për të zhdukur keqkuptimet unë e quaj të nevojshme të përmend, se sot ky shpjegim është krejtësisht i pamjaftueshëm. Marksi qe i pari, që studioi me themel vetinë e punës për të krijuar vlerë dhe gjeti, se çdo punë, që duket e domosdoshme ose është me të vërtetë e domosdoshme për prodhimin e mallit, nuk i jep këtij në të gjitha rrethanat vlerë me një madhësi të tillë, që ťi përgjigjet sasisë së punës së harxhuar. Prandaj, kur ne sot, bashkë me ekonomistë të tillë si Rikardo, themi shkurt, se vlera e mallit përcaktohet nga puna e domosdoshme për prodhimin e tij, nënkuptojmë gjithnjë rezervat, që bën Marksi. Këtu tani kjo mjafton: të tjerat njeriu mund të gjejë te Marksi, në veprën „rreth kritikës së ekonomisë politike” të vitit 1859 dhe në vëllimin e parë të ,Kapitalit”.

Por sapo ekonomistët e përdorën këtë mënyrë caktimi të vlerës me anën e punës për mallin „punë”, ata u ngatërruan në një varg kontradiktash. Nga se përcaktohet vlera e „punës”? Nga puna e domosdoshme, që përmbahet në të. Por sa punë përmban puna, që bën punëtori në një ditë, në një javë, në një muaj, në një vit? Ajo përmban punën e një dite, e një jave, e një muaji, e një viti. Në qoftë se puna është masa e të gjitha vlerave, atëherë „vlerën e punës mund ta shprehim vetëm me punë. Por ne nuk dimë absolutisht asgjë mbi vlerën e një orë pune, dhe dimë vetëm, ajo është barazi me një orë punë. Në këtë mënyrë ne nuk i afrohemi qëllimit tonë as një qime, por vazhdojmë të vimë rrotull gjithnjë në një rreth pa krye.

Atëherë ekonomia politike klasike u orvat të gjejë një rrugëdalje tjetër. Ajo tha: vlera e mallit është barazi me shpenzimet e tij të prodhimit. Por ç'janë shpenzimet e prodhimit të punës? Për ťiu përgjegjur kësaj pyetjeje ekonomistët duhej të dhunonin pak llogjikën. Në vend të shpenzimeve të prodhimit të vetë punës, që për fat të keq nuk mund të caktohen, ata studjojnë se cilat janë shpenzimet e prodhimit të punëtorit. Dhe këto shpenzime mund të caktohen. Ato ndryshojnë sipas kohës dhe rrethanave por për një gjendje të caktuar të shoqërisë, për një vend të caktuar, për një degë të caktuar të prodhimit, ato janë gjithashtu një madhësi e caktuar të paktën brenda disa kufijve mjaft të ngushtë. Tani ne jetojmë në kushtet, kur sundon prodhimi kapitalist, në të cilin një klasë e madhe e popullsisë dhe që rritet gjithënjë mund të jetojë vetëm në qoftë se punon me pagë për zotëruesin e mjeteve të prodhimit — veglave, maqinave, lëndws së parë dhe mjeteve të jetesës. Në këtë mënyrë, prodhimi, shpenzimet e prodhimit të punëtorit janë barazi me shumën e mjeteve të jetesës, ose me çmimin e tyre në para, — që janë të domosdoshme për ta bërë atë të aftë punë, për të ruajtur aftësinë e tij për punë për ta zëvendësuar atë me një punëtor tjetër, kur ai del nga binarët për shkak të pleqërisë, të sëmundjes ose të vdekjes, d.m.th me shumën e mjeteve të jetesës të nevojshme për t'i dhënë mundësi klasës pshunëtore që të shtohet në masën e duhur. Ta zëmë, se çmimi në para i këtyre mjeteve të jetesës, mesatarisht, është 3 marka në ditë.

Pra, punëtori ynë merr nga kapitalisti, që e ka pajtuar, një pagë prej 3 markash në ditë. Për këtë pagë kapitalisti e detyron atë të punojë, ta zëmë, 12 orë në ditë. Dhe kapitalisti bën pak a shumë këtë llogari: Ta zëmë, se ky punëtor, i cili është mekanik, duhët të bëjë një vegël maqine, dhe se e mbaron në një ditë. Ta zëmë, se lënda e parë — hekuri dhe tunxhi, të cilët kanë formën e duhur dhe janë përpunuar më parë – kushton 20 marka.

Ta zëmë se qymyrguri i konsumuar për maqinën me avull dhe konsumin e vetë maqinës, i tornos dhe i veglave tjera, me të cilat punon punëtori, të llogaritura për një ditë dhe për një punëtor janë barabartë me vlerën e një 1 marke. Ta zëmë se paga e një ditë është 3 marka. Këto për këtë vegël maqine bëjnë gjithsej 24 marka. Por kapitalisti shpreson, se nga blesit e tij do të marri mesatarisht nji çmim prej 27

mar kash, dmth. 3 marka mâ tepër, se shpenzimet e ba me prej tij.

Nga dalin këto 3 marka, që i merr kapitalisti? Simbas ekonomis politike klasike, mallnat shiten mesatarisht simbas vleftave të tyne, dmth. me çmimet, që u përgjigjen sasive të domosdoshme të punës, që përmbajnë këto mallna. Pra, çmimi mesatar i veglës sonë të maqinës —

27 marka âsht barazi me vleftën e saj, dmth. barazi me sasin e punës, që ajo përmban. Por nga këto 27 marka, 21

marka kanë qenë tashmë vleftë e gatshme para se të fillonte me punue mekaniku ynë, 20 marka gjinden në landën e parë, 1 markë në qymyrgurin e djegun në kohën e punës ose në maqinat dhe veglat, që u përdorën, aftsija

prodhuese e të cilave u paksue në përputhje me këtë përdorim. Mbeten 6 marka, që iu shtuen vleftës së landës së parë. Por këto 6 marka, si e marrin me mend edhe ekonomistët tanë, mund të dali vetëm nga puna, që i ka shtue puntori ynë landës së parë. Puna e tij prej 12 orësh ka krijue, kështu, nji vleftë të re prej 6 markash. Pra, vlefta e punës së tij prej 12 orësh âsht barazi me 6 marka. Dhe kështu, mâ në fund, kishim me zbulue se ç'âsht „vlefta e punës”.

„Ndalu!” thërret mekaniku ynë. „Gjashtë marka? Po unë kam marrë vetëm tri! Kapitalisti im ban be në çkado se vlefta e punës sime prej 12 orësh âsht vetëm me tri marka, dhe poqese unë i kërkoj gjashtë, ai do të tallet me mue. Si spjegohet kjo?”

Nëqoftëse mâ parë me vleftën tonë të punës kishim ra në nji rreth të mbyllun pa dalje, tash jemi ngatrrue krejtsisht në nji kontradiktë të pazgjidhshme. Kërkojshim vleftën e punës, ndërsa gjetëm ma shum se ç'na duhej. Për puntorin vlefta e punës 12 orëshe asht 3 marka, ndërsa për kapitalistin asht 6 marka, prej të cilave ai 3 ia jep puntorit si pagë, kurse 3 i fut në xhep të vet. Pra puna nuk paska nji vleftë por dy vlefta dhe madje krejt të ndryshme!

Kontradikta bahet edhe ma absurde posa vleftat e shprehuna në të holla i kthejmë në kohë pune. Në 12 orë punë krijohet nji vleftë e re prej 6 markash. Pra, në 6 orë krijohet nji vleftë e re prej 3 markash, shumë, që merr puntori Për punën 12 or she. Për 12 orë punë puntori merr si ekuivalent pro duktin e 6 orëve punë. Prandej, ose puna

ka dy vlefta, prej të cilave njana asht dy herë ma e madhe se tjetra, ose 12 janë barazi me 6! Në të dyja rastet s'kemi gja tjetër, veçse absurditet.

Sado që të përpiqemi, nga kjo kontradiktë na nuk do të dalim derisa të flasim për blemje dhe shi tje të punës, si dhe për vleftë të punës. Dhe pikërisht kështu ka ndodhë me ekonomistët. Përpjekja e fundit e ekonomis politike klasike, shkolla e Rikar dos, dështoi kryesisht, sepse ajo nuk mundi ta zgjidhte kët kontradiktë. Ekonomija politike klasike kishte hy në nji rrugë pa krye. Ai që gjeti rrugën për të dalë nga kjo rrugë pa krye, qe Karl Marksi.

Ato, që ekonomistët i quejshin shpenzime të prodhimit të

„punës", në të vërtetë nuk janë shpenzime të prodhimit të punës, por shpenzime të vetë puntorit të gjallë. Dhe ajo, që puntori i shiti kapitalistit, nuk ishte puna e tij. „Kur puna e tij fillon me të vërtetë", thotë Marksi, „ajo nuk i përket ma atij, dhe prandej ai nuk mund ta shesi atë". Ai mund të shesi vetëm punën e tij t’ardhshme, dmth, ai mund të zotohet që të kryejë nji punë të caktue me në nji kohë të caktueme. Por, me këtë ai nuk e shet punën (që nuk asht krye ende), por ven në dispozicion kapitalistit me nji pagë të caktueme nji kohë të caktueme (kur paga âsht me kohë) osea për nji punë të caktueme (kur paga âsht me copë) fuqin e tij punuese: puntori jep me qera ose shet fuqin punuese të tij. Por kjo fuqi punuese âsht shkri në personin e puntorit, dhe e pandame prej tij. Prandej shpenzimet e prodhimit të saj të barabarta me shpenzimet e prodhimit të puntorit; çka ekonomistët i quejshin shpenzime të prodhimit të punës, këto janë pikërisht

shpenzime të prodhimit të puntorit, dhe si rrjedhim edhe shpenzimet e prodhimit të fuqis punuese. Kështu, pra, nga shpenzimet e prodhimit të fuqis punuese ne mund të kalojmë në vleftën e fuqis punuese dhe të caktojmë sasin e punës së nevojshme shoqnore që duhet për të prodhue fuqin punuese të nji cilsije të caktueme, gjâ, që e bani Marksi në kapitullin mbi blemjen dhe shitjen e fuqis punuese („Kapitali" vëllim I, kap. IV, 3).

Por ç'ndodh mandej, mbasi puntori i shet kapitalistit fuqin e tij punuese, dmth. mbasi ai e ka vu atë në dispozicion të kapitalistit për nji pagë të caktueme qysh mâ parë — me kohë ose me copë? Kapitalisti e çon puntorin në punishten ose fabrikën e tij, ku gjinden të gjitha sendet e nevojshme për punë: landa e parë, materialet ndihmëse (qymyrguri, ngjyra etj.), vegla, maqina. Këtu puntori fillon të punojë si argat. Ta zamë, se paga e tij ditore âsht, si mâ parë, 3

marka, dhe nuk ka aspak randsi nëqoftëse ai i merr këto për kohë ose për copë. Ta zamë gjithashtu, edhe në kët rast puntori, me punën e tij 12 orshe, i shton landës së parë të harxhueme nji vleftë të re prej 6 markash, të cilën kapitalisti e realizon, kur ai shet produktin e gatshëm. Prej tyne ai i paguen puntorit 3 marka dhe 3 të tjerat i mban për vehte. Por, poqese puntori në 12 orë prodhon nji vleftë prej 6 markash, atëherë në 6 orë ai prodhon nji vleftë prej 3 markash. Pra, mbasi të ketë punue për kapitalistin 6 orë, puntori i kthen atij kundërvleftën e 3 markave që ka marrë si pagë. Mbas 6 orë punë, ata që të dy janë fit e fit; asnjani nuk i mbetet hua tjetrit asnji dysh.

„Ndalu!" thërret mandej kapitalisti. „Unë e kam pajtue puntorin për të tanë ditën, për dymbëdhetë orë; kurse gjashtë orë janë vetëm nji gjysmë dite. Prandej, përvishju punës derisa të mbarojnë edhe 6 orë tjera, sepse vetëm atëherë do të jemi fit e fit!" Dhe në të vërtetë puntorit i duhet t'i përmbahet kontratës së tij, që e ka lidhë

„vullnetarisht", simbas së cilës ai asht zotue, se për produktin e punës, që kushton 6 orë punë, të punojë plot 12 orë.

Të njajtën gjå kemi edhe me pagën për copë. Ta zamë, se puntori ynë në 12 orë prodhon 12 copë të nji malli. Për secilën copë të mallit landa e parë dhe amortizimi i maqineris janë barazi me 2 marka, ndërsa çdo copë e mallit shitet 2 1/2 marka. Kapitalisti po në kushte të njejta si ma sipër, do t'i paguejë puntorit 25 pfenig për copë; për 12 copë ai do të paguejë 3 marka, ndërsa puntori, që t'i marri këto, duhet të punojë 12 orë. Për 12 copë kapitalisti merr 30 marka; po të zbresim 24 marka për landën e parë dhe amortizimin e maqineris, mbetën 6 marka, prej të cilave 3 ai ia paguen si pagë puntorit, kurse 3 i mban për vedi; Gjithçka ndodh sikurse edhe në shembullin e parë.

Edhe në këtë rast puntori punon 5 orë për vehte, dmth. për të kompensue pagën e tij (nji gjysmë ore për secilën nga të 12 orët), kurse 6 orë për kapitalistin.

Vështirsija, që nuk munden ta kapërxejshin as ekonomistët ma të mirë, derisa ata niseshin nga vlefta e

„punës", zhduket porsa në vend të saj ne marrim si pikënisje vleftën e „fuqis punuese". Në shoqnin e sotshme kapitaliste, fuqija punuese asht mall, mall si dhe çdo mall

tjetër, por, megjithate, nji .mall krejt i veçantë. Puna åsht se ky mall ka vetin e veçantë që të jetë nji forcë, e cila krijon vleftë, të jetë burim vlefte, madje kur përdoret si duhet – të jetë burimi i nji vlefte ma të madhe, se ajo, që ka ai vetë. Në gjendjen e sotshme të prodhimit fuqija punuese e njeriut në nji ditë jo vetëm që prodhon nji vleftë ma të madhe, se ate, që ka ajo vetë dhe se ate, që ajo kushton, por me çdo zbulim të ri shkencor, me çdo shpikje të re teknike, kjo tepricë e produktit ditor të fuqis punuese mbi shpenzimet e saj ditore rritet; pra, pjesa e ditës së punës, gjatë së cilës puntori riprodhon vleftën e pagës së tij ditore paksohet, ndërsa, nga ana tjetër, zgjatet pjesa e ditës së punës gjatë së cilës puntori duhet t'i dhurojë kapitalistit punën e tij falas.

Ky asht rendi ekonomik i gjithë shoqnis sonë të sotshme; vetëm klasa puntore asht ajo, që prodhon të gjitha vleftat.

Sepse vlefta nuk asht gja tjetër, veqse nji shprehje tjetër e punës, nji shprehje e tillë, me të cilën në shoqnin tonë të sotshme kapitaliste tregohet sasija e punës së nevojshme shoqnore që përban nji mall i caktuem. Por këto vlefta që i prodhojnë puntorët nuk janë të puntorëve. Ato janë të pronarëve, të landës së parë, të maqinave, të veglave dhe mjeteve tjera t'investueme, të cilat u lejojnë atyne pronarëve të blejnë fuqin punuese të klasës puntore. Pra, nga e gjithë sasija e produkteve që ka prodhue klasa puntore, ajo merr vetëm nji pjesë. Dhe, si e pamë më sipër, pjesa tjetër, të cilën klasa kapitaliste e mban për vehte ose të cilën ajo duhet ta ndajë jo vetëm me klasën e pronarëve të tokës, rritet mbas çdo zbulimi dhe shpikjeje të re, kurse

pjesa që i mbetet klasës puntore (e Ilogaritun për frymë) ose rritet shum ngadalë dhe shum pak, ose nuk rritet fare dhe në disa kushte madje edhe mund të paksohet.

Por këto shpikje dhe zbulime, që po bahen njana mbas tjetrës me nji shpejtsi gjithnji må të madhe, dhe ky rendiment i punës së njeriut, që po rritet nga dita në ditë në përpjestime të pashembullta, krijojnë, në fund të fundit, konfliktin, nga i cili duhet të zhduket ekonomija e sotme kapitaliste. Në njanën anë kemi pasuni pa masë dhe tepricë produktesh, që blersit nuk janë në gjendje t'i blejnë. N'anën tjetër, kemi shumicën e madhe të shoqnis, që asht proletarizue, që asht shndërrue në puntorë me mëditje dhe që pikërisht për kët arsye ajo asht në gjendje ta blejë kët tepricë produktesh. Ndamja e shoqnis në nji klasë të vogël, të pasun pa masë, dhe në nji klasë shum të madhe puntorësh me mëditje, që nuk kanë pronë, ban që kjo shoqni të mbytet në bollëkun e vet, kurse shumica e madhe e antarëve të saj ose mezi i banë ballë, ose nuk i ban dot ballë fare vorfnis pa kufi. Kjo gjendje e shoqnis bahet dita-ditës ma absurde dhe e kotë. Ajo duhet të zhduket, ajo mund të zhduket. Mund të krijohet nji rend i ri shoqnor, ku do të zhduken ndryshimet e sotshme klasore dhe ku' — ndoshta mbas nji kohe të shkurtë kalimtare, pak të pamjaftueshme, por sidoqoftë shum të dobishme nga pikëpamja morale në saje të shfrytzimit dhe zhvillimit me plan të forcave prodhuese tashma ekzistuese shum të mëdha të gjithë antarëve të shoqnis, të detyrimit të barabartë për të gjithë që të punojnë, mjetet e jetesës, mjetet për të gëzue jetën, për përfeksionimin dhe

aplikimin e të gjitha aftësive trupore dhe mendore do të jenë në dispozicion të të gjithëve në nji masë gjithnji ma të madhe. Dhe që puntorët po bahen gjithnji ma të vendosun për ta fitue me luftë këtë rend të ri shoqnor, kjo do të provohet në të dy anët e oqeanit, nesër, më 1 Maj dhe të djelën më 3 maj4.

- Friedrich Engels

Londër, 30 Prill, 1881

4 ) Tred-unionet angleze e kremtojshin ditën ndërkombëtare të proletariatit të djelën e parë mbas 1 majit, e cila më 1891 binte më 3 maj.

PUNA ME MËDITJE DHE

KAPITALI

I

Nga shum anë na kanë qortue, se ne nuk kemi spjegue marrëdhanjet ekonomike, që përbajnë bazën materiale të luftave së sotshme të klasave dhe të kombeve. Ne i kemi prekë sistematikisht këto marrëdhanje vetëm atje, kur ato janë paraqitë drejtpërdrejt në konfliktet politike.

Para së gjithash, duhej gjurmue lufta e klasave në zhvillimin e përditshëm të historis dhe të provohej në mënyrë empirike, në bazë të materialit historik ekzistues dhe që pasunohej nga dita në ditë, se nënshtrimi i klasës puntore, që bani Revolucionet e frorit dhe të marsit5 , ishte njikohsisht edhe ngadhnjim ndaj kundërshtarëve të saj —

republikanëve borgjezë në Francë, klasave borgjeze dhe katundare në gjithë kontinentin e Evropës, të cilat luftojnë kundër absolutizmit feudal; se fitorja e „republikës së ndershme" në Francë ishte njikohsisht disfatë e kombeve, që i ishin përgjegj Revolucionit të frorit me lufta heroike për pamvarsi; se, ma në fund, mbas disfatës që pësuen puntorët revolucionarë, Evropa ra përsëri në skllavnin e saj të vjetër të dyfishtë - në skllavnin anglo-ruse. Lufta e qershorit në Paris, ramja e Vjenës, tragjikomedija e nandorit 1848 në Berlin, orvatjet e dëshprueme të Polonis, 5 Domethanë revolucionet e 23-24 frorit 1848 në Paris, të 13 marsit në Vjenë dhe të 18 marsit në Berlin. Red.

Italis dhe Hungaris, mbytja e Irlandës me anën e uris —

këto ishin momentet kryesore të luftës klasore europiane midis borgjezis dhe klasës puntore, dhe me anën e të cilave ne provuem, se çdo kryengritje revolucionare, megjithse mund të duket, se qëllimet e saj janë shum larg nga lufta e klasës, duhet të dështojë derisa të fitojë klasa puntore revolucionare, dhe se çdo reformë shoqnore do të mbetet nji utopi deri sa revolucioni proletar dhe kundërrevolucioni feudal të mos maten me armë në dorë në nji luftë botnore. Në paraqitjen tonë, sikurse asht edhe në vetë realitetin. Belgjika dhe Zvicra në panoramën e madhe historike ishin tabllo tragjikomike dhe karikature; njana — shtet model i monarkis borgjeze, tjetra — shtet model i republikës borgjeze, të dyja — shtete që mendojshin, se qëndrojnë si larg luftës së klasave, ashtu edhe larg revolucionit europian.

Tash që lexuesit tanë panë se si u zhvillue me 1848 lufta e klasave në forma politike shum të mëdha, âsht me vend që t'i shohim mâ afër vetë marrëdhanjet ekonomike, mbi të cilat mbështetet si egzistenca e borgjezis dhe sundimi i saj klasor, ashtu dhe skllavnija e puntorëve, Në tre kapituj të mëdhej ne do të parashtrojmë: 1) raportin midis punës me mëditje dhe kapitalit, skllavnin e puntorit, sundimin e kapitalistit; 2) shkatrrimin e pa shmangshëm të klasave të mesme borgjeze dhe t'ashtuquejtunës shtresë të katundaris në sistemin e sotshëm;

3) nënshtrimin tregtar dhe shfrytzimin e klasave borgjeze të kombeve të ndryshme europiane, që ban mbi to Anglija despot i tregut botnor, Ne do të përpiqemi të bâjmë nji paraqitje sa mâ të thjeshtë dhe popullore, pa kërkue nga lexuesi as njohjen e koncepteve mâ elementare t'ekonomis politike. Ne duem që të na kuptojnë puntorët. Për mâ tepër që në Gjermani mbretnojnë kudo paditunija mâ e madhe dhe konfuzioni në kuptimin e marrëdhanjeve ekonomike mâ të thjeshta te të gjithë, tue fillue nga mbrojtsit me damkë të rendit ekzistues dhe deri te magjistarët6

socialistë dhe gjenitë politikë të papranuem, me të cilët Gjermanija e coptueme âsht mâ e pasun, se sa me sundues.

Pra, le të shohim çashtjen e parë: Ç'âsht mëditja? Si caktohet ajo?

Po t'i pyesim puntorët: „Sa e keni mëditjen?" ata do të përgjigjen: „Unë marr nga borgjezi im 1 markë në ditë", tjetri: „Unë marr 2 marka" etj. Simbas degëve të ndryshme të punës, ku ata punojnë, ata do të tregojnë shuma të ndryshme të hollash, që marrin nga borgjezi i tyne për kryemjen e nji pune të caktueme, — për shembull, për endjen e nji kuti pëlhure ose për radhitjen e nji flete shtypi.

Megjithse përgjigjet e tyne janë të ndryshme, ata të gjithë pajtohen në nji pikë: mëditja (paga) âsht shuma e të hollave, që kapitalisti paguên për nji kohë pune të caktueme ose për kryemjen e nji pune të caktueme.

6 Karakteristikën e atyne “magjistarëve socialistë” shife në parathanjen e Engelsit në botimin gjermanisht të “Manifestit të partisë komuniste” 1890 – Red.

Pra, duket sikur kapitalisti blen me të holla punën e puntorëve, ndërsa puntorët i shesin atij me të holla punën e vet. Por kjo âsht vetëm nji dukje. Në të vërtetë, ata i shesin kapitalistit me të holla fuqin punuese të tyne.

Kapitalisti e blen kët fuqi punuese për nji ditë, nji javë, nji muej, etj. Dhe mbasi e blen, ai e përdor ate tue i detyrue puntorët të punojnë për aq kohë për sa janë marrë vesh.

Po me at shumë të hollash me të cilën kapitalisti blen fuqin e tyne punuese, për shembull, me 2 marka, ai mund të blente 2 funta sheqer ose nji sasi të caktueme të nji malli tjetër. 2 markat, me të cilat ai bleu 2 funta sheqer, janë çmimi i dy funtave sheqeri. 2 markat, me të cilat ai bleu fuqin punuese për ta përdorë 12 orë, janë çmimi i punës për 12 orë. Pra, fuqija punuese âsht nji mall, njisoj si sheqeri. I pari matet me anën e orëve, kurse i dyti me anën e peshojës.

Mallin e tyne, fuqin punuese puntorët e shkëmbejnë me mallin e kapitalistit, me të hollat dhe ky shkëmbim bâhet në nji proporcion të caktuem. Kaq të holla për kaq kohë përdorimi të fuqis punuese. Për 12 orë pune ťendësłt — 2

marka. Por këto 2 marka vallë a nuk përfaqsojnë të gjitha mallnat tjera, që mund të blehen me 2 marka? Pra, në të vërtetë puntori shkëmbeu mallin e tij, fuqin punuese me mallna të ndryshme, dhe në nji proporcion të caktuem.

Tue i dhanë puntorit 2 marka, kapitalisti i ka dhanë atij, si shkëmbim për nji ditë pune, kaq mish, kaq rrobe, kaq dru, kaq dritë etj. Pra, marka shprehin raportin, në të cilin fuqija punuese shkëmbehet me mallna tjera, shprehin vleftën e shkëmbimit të fuqis së tij punuese. Vlefta e

shkëmbimit të nji malli, e shprehun në të holla, quhet pikërisht çmimi i tij. Pra, paga nuk âsht gja tjetër, veęse nji emën i veçantë i çmimin të fuqis punuese, që zakonisht quhet çmim pune, nji emën i veçantë për çmimin e këtij malli të veęantë, i cili nuk mund të ekzistojë ndryshe, veçse në mishin dhe në gjakun e njeriut.

Le të rnarrim nji puntor, cilindo qoftë, për shembull, nji endës. Kapitalisti i jep atij avlëmendin dhe fijet. Endsi fillon punën dhe fijet shndërrohen në pëlhurë. Kapitalisti e merr pëlhurën dhe e shet, ta zamë, 20 marka. A asht paga e endsit nji pjesë e pëlhurës, nji pjesë e 20 markave, nji pjesë e produktit të punës së tij? Aspak. Endsi e mori pagën e tij shum kohë përpara se të shitej pëlhura, dhe ndoshta shum kohë përpara, se pëlhura t'endej. Pra, kapitalisti nuk e paguen pagën me të hollat, që do të marri nga pëlhura, por e paguen me të hollat që kish rezervë.

Ashtu sikurse avlëmendi dhe fijet nuk janë produkte t'endsit, të cilat ia dha borgjezi, pokështu nuk janë produkt i tij edhe mallnat që ai merr si shkëmbim për mallin e tij, fuqin punuese. Mund të ndodhi që borgjezi të mos gjejë fare blemës për pëlhurën e vet. Mund të ndodhi që nga shitja e pëlhurës ai të mos nxjerri as të hollat e mëditjes.

Mund të ndodhi që ai ta shesi pëlhurën shum må tepër në krahasim me shpërblimin që i ka dhanë endsit. Të gjitha këto endsit nuk i interesojnë aspak. Me nji pjesë të pasunis së tij, që i takon, të kapitalit të tij, kapitalisti blen fuqin punuese t'endsit, ashtu sikurse me pjesën tjetër të kapitalit të vet ka ble landën e parë fijet dhe veglën e punës —

avlëmendin. Dhe mbasi i blen të gjitha këto, këtu hyn

edhe fuqija punuese e domosdoshme, Për prodhimin e pëlhurës, — ai tash prodhon vetëm me landa të para dhe me mjete të veta për punë. Natyrisht, në mjetet e punës tash hyn edhe endsi ynë i mirë, i cili ashtu sikurse edhe avlëmendi, nuk ka pjesë në produktin ose në çmimin e tij.

Prandej, paga nuk åsht pjesë e puntorit në mallin e prodhuem prej tij. Paga åsht nji pjesë e maIlit, që ekziston qysh må parë me të cilën kapitalisti blen nji sasi të caktueme fuqije punuese prodhuese.

Pra, fuqija punuese åsht mall, të cilin zotnuesi i tij puntori me mëditje, ia shet kapitalit. Pse e shet ai? Për të jetue.

Por çfaqje e fuqis punuese në veprim, puna, åsht veprimtarija jetsore e vetë puntorit, åsht çfaqja e jetës së tij. Dhe kët veprimtari jetsore puntori ia shet nji tjetri për të sigurue mjetet e nevojshme të jetës. Pra, veprimtarija jetsore e tij për të âsht vetëm nji mjet, që i jep atij mundsi për të jetue. Ai punon për të jetue. Ai madje nuk e quen punën si pjesë të jetës së tij; përkundrazi, për të puna don të thotë të sakrifikojë jetën e tij. Puna âsht mall, që ai ia ka shitë nji tjetri. Prandej edhe produkti i primtaris së tij nuk âsht qëllimi i veprimtaris së tij. Për vehten e tij puntori nuk prodhon as mëndafshin që end, as arin që nxjerr nga miniera, as pallatin që ndërton. Për vehten e tij ai prodhon pagën, kurse mëndafshi, ari, pallati për të shndërrohen në nji sasi të caktueme mjetesh për jetesë, ndoshta, në këmishë pambuku, në monedhë bakri ose banesë në ndonji podrum. Po puntori, i cili end, tjerr, shpon, gëdhend, ndërton, gërmon, thyen gurë, mban ngarkesa 12

orë në ditë, — a mundet vallë që ai kët endje, tjerrje, shpuemje, gëdhendje ndërtim, gërmim, kët thyemje të gurëve për 12 orë ta quejnë si çfaqjen e jetës së tij, si jetë e tij? Përkundrazi. Jeta për të fillon atëherë, kur kjo veprimtari, pushon, në tryezën e bukës, në kafe, në shtrat.

Puna e 12 orëve për të nuk ka kuptim si endje, si tjerrje, si shpuemje etj., por si fitim për të sigurue hajen, kafen dhe fjetjen. Sikur krymbi i mëndafshit t'endte për të jetue si krymb, ai do t'ishte nji puntuer i vërtetë me mëditje. Fuqija punuese nuk ka qenë gjithnji mall. Puna nuk ka qenë gjithnji punë me mëditje, dmth. punë e lirë. Skllavi nuk ia shiste fuqin e tij punuese skllavopronarit poashtu sikurse kau nuk ia shet katundarit punën e tij. Skllavi i shitej të zotit nji herë e përgjithmonë së bashku me fuqin e tij punuese. Ai âsht mall, që mund të kalojë nga duert e nji pronari në duert e nji tjetri. Ai vetë àsht mall, por fuqija punuese nuk âsht mall i tij. Bujkorobi shet vetëm nji pjesë të fuqis së tij punuese. Ai nuk merr shpërblim nga pronari i tokës; por përkundrazi, pronari i tokës merr prej tij haraç.

Bujkorobi i takon tokës dhe i sjell fryte pronarit të saj.

Puntori i lirë, përkundrazi, shet vetvehten pjesë-pjesë. Për ditë në tregun publik puntori ia shet 8, 10, 12, 15 orë të jetës së tij dhe ia shet atij, që paguen må shum: pronarit të landëve të para, të veglave të punës dhe të mjeteve për jetesë, dmth. kapitalistit. Puntori nuk i takon as ndonji pronari, as tokës, por 8, 10, 12, 15 orë të jetës së tij të përditshme janë t'atij që i blen. Puntori ikën kur të dojë nga kapitalisti, te i cili åsht pajtue, dhe kapitalisti e nxjerr ate nga puna kur t'i pëlqejë, sa herë që puntori nuk i sjell

fitim ose nuk i sjell at fitim, që kapitalisti priste. Por, puntori, për të cilin i vetmi burim i t'ardhunave åsht shitja e fuqis punuese, nuk mund të heqi dorë nga e gjithë klasa e blemësve, dmth. nga klasa e kapitalistëve, pa heqë dorë nga jeta. Ai nuk i takon atij ose këtij kapitalisti, por i takon klasës kapitaliste në tansi; dhe tash åsht puna se tij të gjejë mështeri, dmth. të gjejë blemës për vedi në kët klasë kapitaliste.

Mandej, para se të shohim me hollsi marrëdhanjet midis kapitalit dhe punës me mëditje, do të flasim shkurtimisht për kushtet må të përgjithshme, të cilat luejnë rol në përcaktimin e pagës.

Paga, sikurse pamë, åsht çmimi i nji malli të caktuem, i fuqis punuese. Prandej paga përcaktohet po nga ato ligje, që përcaktojnë edhe çmimin e çdo malli tjetër. Pra: si përcaktohet çmimi i ndonji malli?

II

Si përcaktohet çmimi i mallit?

Përcaktohet nga konkurenca midis blemësve dhe shitësve, nga raporti midis kërkesës dhe ofertës, midis nevojës dhe sasis së mallnave, që duhen për të plotsue ate.

Konkurenca, që përcakton çmimin e nji malli, ka tri anë.

I njajti mall ofrohet nga shitës të ndryshëm. Ai, që shet mallna të së njajtës cilsi mâ lirë, se gjithë të tjerët, ai patjetër do t'i zhduki shitsit tjerë dhe do të sigurojë për

vedi nji shitje mâ të madhe. Pra, shitsit luftojnë midis tyne për mundsin e shitjes, për tregun. Secili prej tyne don të shesi, të shesi sa mâ shum, dhe mundsisht të shesi vetëm ai, tue zhdukë shitsit tjerë. Prandej njani shet mâ lirë se tjetri. Pra, egziston konkurenca midis shitësve, e cila e ul çmimin e mallnave, që ofrojnë ata.

Por egziston edhe konkurenca midis blemësve e cila nga ana e saj, i ngren çmimet e mallnave t'ofrueme.

Ekziston, mâ në fund, konkurenca midis blemësce dhe shitësve; nji palë don të blejë sa mâ lirë, pala tjetër don të shesi sa të jetë e mundun ma shtrejtë. Rezultati i kësaj konkurence midis blemësve dhe shitësve mvaret nga raporti i dy palëve konkuruese që përmendëm mâ nalt, dmth, nga fakti, se ku âsht konkurenca mâ e fortë, n'anën e blemësve apo në anën e shitësve. Industrija nxjerr në shesh të luftës dy ushtri, njanën kundër tjetrës, dhe në radhët e secilës prej tyne zhvillohet nji luftë midis trupave tê veta. Fitorja âsht n'anën e asaj ushtrije, në radhët e së cilës ka mâ pak përleshje.

Ta zamë, se treg ndodhen 100 dengje me parnbuk ndërsa në të njajtën kohë blemës ka për 1000 dengje. kët rast, pra, kërkesa àsht dhetë herë mâ e madhe se oferta. Prandej konkurenca midis blemësve do të jetë shum e fortë; secili prej tyne do të përpiqet me marrë për vedi nji deng, por ndoshta edhe të 100 dengjet. Kët shembull nuk e marrim pse na teket. Në historin e tregtis ne kemi përjetue perioda të tilla me prodhim të paktë pambuku, kur disa kapitalistë, mbasi merreshin vesh midis tyne, përpiqeshin të blejnë jo

100 dengje, por gjithë pambukun, që kishte në botë. Pra, në rastin, që përmendëm, çdo blemës do të përpiqet ta zmbrapë tjetrin, tue dhanë për nji deng me pambuk nji çmim relativisht mâ të madh. Shitsit e pambukut, tue pa luftën shum ťashpër vllavrasëse në radhët e ushtris kundërshtare dhe tue qenë plotsisht të sigurtë, se do ťi shesin të 100 dengjet, do të kenë kujdes të mos hyjnë në përleshje midis tyne për ťi ulë çmimet e pambukut në nji çast, kur kundërshtarët e tyne janë në garë për ťi ngritë çmimet. Kështu, pra, pa pritë e pa kujtue, në kampin e shitësve vendoset paqja. Ata, si nji njeri i vetëm, u qëndrojnë përballë blemësve, kryqzojnë duert si filozofë, dhe kërkesat e tyne nuk dop të kishin asnji kufi sikur ofertat e blemësve edhe mâ kambëngulës, nga ana e tyne, të mos kishin kufij mjaft të caktuem.

Pra, nëqoftëse oferta e nji malli âsht mâ e vogël se kërkesa për to, konkurenca midis shitësve të tij âsht shum e paktë ose s'ka fare. Sa mâ shum paksohet konkurenca midis shitësve, aq mâ shum rritet konkurenca midis blemësve.

Rrezultati âsht, se çmimet e mallnave ngrihen në nji shkallë pak a shum të madhe.

Dihet, se mâ shpesh ndodh rasti i kundërt, i cili jep pasoja të kundërta: ofertë shum mâ të madhe, se kërkesa, konkurencë e dëshprueme midis shitësve, mungesë blemsish, shitje mallnash me çmime shum ťulta: Po ç’do të thotë ngritje dhe ulje e çmimeve, çmim i naltë dhe çmim i ulët? Kokrra e ranës, po ta shohish me mikroskop, 'duket e naltë, ndërsa kulla, në krahasim me mallin, duket e ulët.

Dhe në qoftëse çmimi caktohet nga raporti midis kërkesës

dhe ofertës, nga se caktohet atëherë raporti midis kërkesës dhe ofertës?

Le të pyesim borgjezin e parë, që hasim. Ai, pa u mendue aspak, dhe, si nji Aleksandër i Madh i dytë, do ta zgjidhi menjiherë ket nyje metafizike, tuc përdorë tabelën e shumzimit. Nëqoftëse na thotë, se prodhimi i mallit, që unë shes, më ka kushtue 100 marka, ndërsa kur unë e shes ate, marr 110 marka, — natyrisht, mbas vjeti, — ky âsht nji fitim i mirë, i ndershëm, i ligjshëm. Por nëqoftëse kur e shkëmbej marr 120, 130 marka, ky âsht nji fitim i madh, dhe, mâ në fund, nëqoftëse do të merrshe 200 marka, ky do të ishte nji fitim i jashtëzakonshëm, shum i madh. Pra, cila âsht masa, me cilën borgjezi mat fitimin? masë e tillë janë shpenzimet e prodhimit të mallit të tij. Nëqoftëse, kur ai e shkëmben mallin e tij, merr sasi mallnash të tjera, prodhimi i të cilave ka kushtue mâ pak se prodhimi i mallit të tij, atëherë ai humbet. Nëqoftëse, kur ai e shkëmben mallin e tij, merr nji sasi mallnash, prodhimi i të cilave ka kushtue mâ shumë atëherë ai fiton. Uljen ose ngritjen e fitimit të tij ai e mat me sasin e gradëve, që ka vlefta e shkëmbimit të mallit të tij mbi zero ose nën zero mbi ose nën shpenzimet e prodhimit. — dmth., mbi ose nën shpenzimet e prodhimit.

Pra, pamë se si ndryshimi i raportit midis kërkesës dhe ofertës shkakton herë ngritjen, herë ramien e çmimeve, herë çmime të nalta, herë çmime ťulta. Sikur për shkak se oferta âsht e vogël ose kërkesa âsht shum e madhe, çmimi i nji malli ngrihet shum, atëherë, po në kët masë, ulet në mënyrë të pashmangshme çmimi i ndonji malli tjetër,

sepse çmimi i mallit shpreh në të holla vetëm raportin, në të cilin mallnat tjera shkëmbehen me të. Nëqoftëse, për shembull, çmimi. i nji kuti pëlhurë mëndafshi ngrihet nga 5 në 6 marka, atëherë çmimi i argjendit, në krahasim me pëlhurën e mëndafshtë, ulet dhe, në krahasim me pëlhurën e mëndafshtë, ulen gjithashtu edhe çmimet, që mbeten të pandryshueme të të gjitha mallnave tjera. Tash, për të marrë të njajtën sasi pëlhure të mëndafshtë, duhet dhanë nji sasi må e madhe mallnash. Cilat janë pasojat, që sjell ngritja e çmimit të mallit? Nji shumicë kapitalesh do të derdhet në degën që lulzon t'industris, dhe kjo derdhje e kapitaleve në degën ma me leverdi t'industris do të vazhdojë derisa fitimi në kët degë të bjeri deri në nivelin e zakonshëm, ose, må mirë, deri sa çmimi i produkteve të saj, për shkak të superprodhimit, të bjeri nën shpenzimet e prodhimit.

Përkundrazi, nëqoftëse çmimi i nji malli bie nën shpenzimet e prodhimit të tij, atëherë kapitalet do të hiqen nga prodhimi i këtij malli. Përvec rastit, kur nji degë e industris nuk u përgjigjet ma kërkesave të kohës dhe prandej duhet të zhduket, prodhimi i nji malli, dmth.

oferta e tij, për shkak të largimit të kapitaleve, do të paksohet derisa ajo të përputhet me kërkesën, dmth. derisa çmimi i mallit të ngrihet përsëri në nivelin e shpenzimeve të prodhimit, ose, ma mirë, derisa oferta të bjeri nën kërkesën, dmth. derisa çmimi i mallit të ngrihet përsëri mbi shpenzimet e tij të prodhimit, sepse çmimi i përditshëm i nji malli åsht gjithnji nalt ose ma posht, se shpenzimet e tij të prodhimit.

Kështu, shohim, se kapitalet hiqen ose derdhen pa rreshtë nga nji degë e prodhimit në tjetrën. Çmimi i naltë shkakton nji derdhje të madhe, ndërsa çmimi i ulët shkakton nji heqje të madhe të kapitaleve.

Tue e pa çashtjen nga nji pikëpamje tjetër ne mund të tregojmë, se jo vetëm oferta, por edhe kërkesa caktohet nga shpenzimet e prodhimit. Por kjo do të na çonte shum larg nga çashtja jonë.

Tash sapo pamë se si lëkundjet e kërkesës dhe t'ofertës e çojnë gjithnji çmimin e mallit në shpenzimet e prodhimit.

Në realitet, çmimi i vërtetë i mallit åsht gjithnji mbi ose nën shpenzimet e prodhimit; por ngritjet dhe uljet mbulojnë njana tjetrën, kështu që, mbrenda nji kohe të caktueme, po të marrin parasysh në tansi gjendjen e mirë ose të keqe t'industris, mallnat shkëmbehen midis tyne simbas shpenzimeve të prodhimit, pra, çmimi i tyne caktohet nga shpenzimet e prodhimit.

Ky caktim i çmimit nga shpenzimet e prodhimit nuk duhet kuptue ashtu siç e kuptojnë ekonomistët. Ekonomistët thonë, se çmimi mesatar i mallnave åsht barazi me shpenzimet e prodhimit; dhe kjo, simbas tyne, åsht ligj.

Lëvizjen anarkike, në të cilën ngritja e çmimit mbulohet nga ramja e tij, ndërsa ramja mbulohet nga ngritja, ata e quejnë si nji gjå të rastit. Po kështu, siç båjnë ekonomistët tjerë mund të quhen ligj edhe lëkundjet e çmimeve ndërsa caktimi i tyne nga shpenzimet e prodhimit — si nji gjå e rastit. Në të vërtetë, vetëm me anën e këtyne lëkundjeve, të cilat, po t'i shohim s'afërmi, sjellin me vehte

shkatrrimin må të tmershëm dhe trondisin si tërmete shoqnin borgjeze nga themelet, vetërn me anën e këtyne lëkundjeve çmimet përcaktohen nga shpenzimet e prodhimit. Tanë lëvizja e këtij çrregullimi åsht rregull i tij.

Në kët anarki industriale, në kët lëvizje në rreth, konkurenca, si të thuesh, kornpenson nji ekstrem me nji tjetër. Ne shohim, pra, se çmimi i mallit caktohet nga shpenzimet e tij të prodhimit, në mënyrë të tillë, që periodat, kur çmimi i nji malli të caktuem âsht mâ i madh se shpenzimet e tij të prodhimit, kompensohen nga periodat, kur ai âsht mâ i vogël, se shpenzimet e tij të prodhimit, dhe anasjelltas. Natyrisht, kjo nuk ka vleftë për çdo produkt industrial të veçantë, por vetëm për nji degë të tanë ťindustris; pra, kjo nuk ka vleftë për nji kapitalist të veçantë, por vetëm për gjithë klasën e kapitalistëve në tansi.

Përcaktimi i çmimit nga shpenzimet e prodhimit âsht barazi me përcaktimin e çmimit nga koha e punës, që duhet për prodhimin e nji malli, sepse shpenzimet e prodhimit përbahen: 1) nga landa e parë dhe nga konsumimi i veglave të punës, dmth. nga produktet e industris, prodhimi i të cilave ka kushtue nji sasi të caktueme ditësh pune dhe që prandej përfaqsojnë nji sasi të caktueme kohe pune, dhe 2) nga puna e drejtpërdrejtë, si masë e së cilës âsht gjithashtu koha.

Po ato ligje të përgjithshme, që përgjithsisht rregullojnë çmimin e mallnave, po ato ligje rregullojnë, sigurisht, edhe pagën, çmimin e punës.

Paga do të ngrihet ose do të bjeri në përputhje me raportin midis kërkesës dhe ofertës, në përputhje me konkurencën midis blemësve të fuqis puntore, kapitalistëve dhe shitësve të fuqis punuese, puntorëve. Lëkundjet e pagës përgjithsisht u përgjigjen lëkundjeve të çmimeve të mallnave. Por mbrenda kufijve të këtyne lëkundjeve çmimi i punës caktohet nga shpenzimet e prodhimit, nga koha e punës, që duhet për ta prodhue kët mall, fuqin punuese.

Ç'janë shpenzimet e prodhimit të fuqis punuese?

Këto janë shpenzimet, që duhert për të ruejtë puntorin si puntor dhe për ta formue si puntor.

Prandej, sa mâ pak kohë duhet për të mësue nji punë, aq mâ të vogla janë shpenzimet e prodhimit të puntorit, aq ma i ulët âsht çmimi i punës së tij, âsht paga e tij. N'ato degë ťindustris, ku pothuejse nuk duhet asnji kohë për mësim dhe ku mjafton vetëm ekzistenca fizike e puntorit, shpenzimet e prodhimit, që duhen për formimin e tij, pothuejse janë barazi vetëm me mallnat, që duhen për të ruejtë jetën dhe aftsit e tij për punë. Prandej çmimi i punës së tij caktohet nga çmimi i mjeteve të domosdoshme për jetesë.

Por këtu duhet pasë parasysh edhe nji rrethanë. Fabrikanti, kur Ilogarit shpenzimet e tij të prodhimit dhe, në bazë të tyne, edhe çmimin e produkteve, në to fut konsumimin e veglave të punës. Nëqoftëse, për shembull, maqina atij i kushton 1000 marka dhe konsumohet në dhetë vjet, çdo vjet ai fut në çmimin e mallit 100 marka, në mënyrë që

mbas dhetë vjetëve të ketë mundsi ta zavendsojë maqinën e konsumueme me nji maqinë të re. Po kështu në shpenzimet e prodhimit të fuqis puntore të thjeshtë duhet të hyjnë edhe shpenzimet për vazhdimin e gjinis, të cilat i japin mundsi klasës puntore të shtohet dhe të zavendsojë puntorët, që janë bâ të paaftë për punë, me puntorë të rij.

Pra, konsumimi i puntorit llogaritet po n'at mënyrë si edhe konsumimi i maqinës.

Pra, shpenzimet e prodhimit të fuqis puntore të thjeshtë janë barazi me shpenzimet e ekzistencës së puntorit dhe të vazhdimit të gjinis së tij. Çmimi i këtyne shpenzimeve ťekzistencës dhe të vazhdimit të gjinis përban pagën, paga e përcaktueme në kët mënyrë quhet minimum i pagës. Ky minimum i pagës, si përgjithsisht edhe caktimi i çmimit të mallnave nga shpenzimet e prodhimit, nuk ka vleftë për individin e veçantë, por për të gjithë gjinin. Puntorë të veçantë dhe miliona puntorë marrin ma pak, se sa u duhet për të pasë mundsi që t’ekzistojnë dhe të vazhdojnë gjinin e tyne, por paga e të gjithë klasës puntore, mbrenda kufijve të këtyne lëkundjeve, asht barazi me kët minimum.

Tash që sqaruem ligjet ma të përgjithshme, që rregullojnë pagën, si dhe çmimin e çdo malli tjetër, mund ta shohim ma afër objektin tonë.

III

Kapitali përbahet nga landë të para, nga vegla pune dhe nga mjete të ndryshme jetsore, të cilat përdoren për të prodhue landë të para të reja, vegla pune të reja dhe mjete të reja jetese. Të gjitha këto pjesë përbase të kapitalit janë krijime të punës produkte të punës, janë punë e akumulueme. Kapitali åsht punë e akumulueme, që shërben si mjet për nji prodhim të ri.

Kështu thonë ekonomistët.

Ç'åsht zezaku skllav? Nji njeri i racës së zezë. Nji spjegim vlen sa edhe tjetri.

Zezaku åsht zezak. Vetëm në disa marrëdhanje të caktueme ai bahet skllav. Maqina tjerrse e pambukut åsht maqinë për të tjerrë pambuk. Vetëm në disa marrëdhanje të caktueme ajo bahet kapital. Po ta heqim nga këto marrëdhanje, ajo gjithashtu nuk åsht kapital, ashtu si ari në vetëvehte nuk åsht të holla ose sheqeri nuk åsht çmimi i sheqerit.

Në prodhim njerzit veprojnë jo vetëm mbi natyrën, por edhe mbi njani tjetrin. Ata nuk mund të prodhojnë pa u bashkue në nji farë mënyre për veprimtari të përbashkët dhe për të shkëmbye me njani tjetrin veprimtarin e tyne.

Për të prodhue, njerzit hyjnë në lidhje me marrëdhanje të caktueme, dhe vetëm nëpërmjet këtyne lidhjeve dhe marrëdhanjeve shoqnore ndodh veprimi i tyne mbi natyrën, båhet prodhimi.

Simbas karakterit të mjeteve të prodhimit, këto marrëdhanje shoqnore, që i bashkojnë prodhuesit me njani tjetrin, këto kushte, në të cilat ata shkëmbejnë punën e tyne dhe marrin pjesë në prodhimin në tansi, do të jenë, sigurisht të ndryshme. Me çpikjen e armës së re të luftës, armës me zjarr, gjithë organizimi i mbrendshëm i ushtris u ndryshue në mënyrë të pashmangshme, u transformuen edhe marrëdhanjet, në bazën e të cilave individët e veçantë përbajnë ushtrin dhe mund të veprojnë si ushtri, ndryshoi gjithashtu edhe raporti i ushtrive të ndryshme midis tyne.

Pra, marrëdhanjet shoqnore, në të cilat individët, prodhojnë

marrëdhanjet

shoqnore

të

prodhimit,

ndryshohen, transformohen me ndryshimin dhe me zhvillimin e mjeteve materiale të prodhimit, e forcave prodhuese. Marrëdhanjet e prodhimit në tansi përbajnë ato, që quhen marrëdhanje shoqnore, shoqni dhe formojnë nji shoqni që gjindet në nji shkallë të caktueme të zhvillimit historik, në shoqni me nji karakter të veçantë dallues. Shoqnija e vjetër, shoqnija feudale, shoqnija borgjeze janë tansi të tilla marrëdhanjesh prodhimi, dhe secila prej tyne shënon njikohsisht nji shkallë të veçantë në zhvillimin historik të njerzimit.

Edhe kapitali åsht marrëdhanje shoqnore prodhimi. Ajo åsht marrëdhanje borgjeze prodhimi, marrëdhanje prodhimi i shoqnis borgjeze. Mjetet e jetesës, veglat e punës, landa e parë, që përbajnë kapitalin, — të gjitha këto vallë a nuk janë prodhue dhe akumulue në kushte të caktueme shoqnore, në marrëdhanje të caktueme

shoqnore? Vallë a nuk përdoren ato për prodhimin e ri në kushte të caktueme shoqnore, në marrëdhanje të caktueme shoqnore? Dhe vallë a nuk åsht ky karakter i caktuem shoqnor, që i shndërron në kapital produktet, të cilat shërbejnë për prodhimin e ri?

Kapitali nuk përbåhet vetëm nga mjetet e jetesës, nga veglat e punës dhe nga landa e parë, as edhe vetëm nga produkte materiale; ai përbåhet gjithashtu nga vlefta shkëmbimi. Të gjitha produktet, nga të cilat përbåhet kapitali, janë mall. Kapitali, pra, åsht vetëm nji shumë produktesh materiale; ai åsht edhe nji shumë mallnash, vleftash shkëmbimi, madhsish shoqnore.

Edhe nëqoftëse ne marrim pambuk në vend të leshit, oriz në vend të drithit, vapore në vend të hekurudhave, kapitali mbetet po ai, poqese pambuku, orizi, vaporet — mish i kapitalit — kanë po at vleftë shkëmbimi, po at çmim, që kanë edhe leshi, drithi, hekurudha, në të cilat ai mishnohej må parë. Mishi i kapitalit mund të ndryshojë vazhdimisht, ndërsa vetë kapitali të mos pësojë as ndryshimin ma të vogël.

Por nëqoftëse çdo kapital åsht nji shumë mall nash, dmth.

nji shumë vleftash shkëmbimi, çdo shumë mallnash, çdo shumë vleftash shkëmbimi nuk åsht kapital.

Çdo shumë vleftash shkëmbimi åsht nji vleftë shkëmbimi. Çdo vleftë shkëmbimi e veçantë asht nji shumë vleftash shkëmbimi. Për shembull, nji shtëpi, që kushton 1000 marka, åsht nji vleftë shkëmbimi prej 1000

markash. Nji copë letër, që kush ton 1 pfennig, åsht nji

shurnë vleftash shkëmbimi 100/100 prej të pfennigut.

Produktet, që mund të shkëmbehen me produkte tjera, janë mallna. Raporti i caktuem, simbas të cilit ata shkëmbehen, përbajnë vleftën e shkëmbimit të tyne, ose poqese ajo shprehet në të holla, përban çmimin e tyne.

Sasija e këtyne produkteve nuk mund ta ndryshojë aspak cilsin e tyne për që qenë mall, ose vleftë shkëmbirni, ose për të pasë nji çmim të caktuem. Druni mbetet dru, pamvarsisht nëse ai åsht i madh apo i vogël. Vallë a mund të ndryshojë karakteri i hekurit si mall, si vleftë shkëmbimi, poqese në ate nuk e shkëmbejmë me produktet tjera në derhem, por e shkëmbejmë në kuintal?

Simbas sasis së tij, hekuri åsht nji mall me vleftë må të madhe ose ma të vogël, me çmim ma të naltë ose ma t'ulët.

Pra, si bahet kapital nji sasi e caktueme mallnash, vleftash shkëmbimi?

Ajo bahet kapital, sepse si forcë shoqnore e pamvarun, dmth. si forcë, që i përket nji pjese të shoqnis, ruhet dhe shumzohet me anë të shkëmbimit drejtpërdrejt me fuqin punuese të gjallë. Egzistenca e nji klase, që nuk ka asgja tjetër, përveç aftsis për punë, åsht kusht i domosdoshëm për kapitalin.

Vetëm sundimi i punës s'akumulueme, i punës së kalueme, i punës së materializueme mbi punën e tashme, mbi punën e gjallë, e shndërron punën akumulueme në kapital.

Thelbi i kapitalit nuk qëndron në faktin, se puna e akumulueme i shërben punës së gjallë si mjet për nji prodhim të ri. Thelbi i tij qëndron në faktin, se puna e gjallë i shërben punës së akumulueme si mjet për të ruejtë dhe për të shtue vleftën e saj të shkëmbimit.

Ç'ndodh në shkëmbimin midis kapitalistit dhe puntorit me mëditje? Nën veprimtarin prodhuese të puntorit, forcën krijuese, me të cilën puntori jo vetëm zavendson ate, që konsumon, por i jep punës s'akumulueme një vleftë ma të madhe, se vlefta, që ajo kishte ma parë. Puntori merr nga kapitalisti nji pjesë të mjeteve të jetesës, që ekzistojnë. Pse i duhen atij këto mjete jetese? Për t'i konsumue. Por kur unë i konsumoj mjetet e jetesës, ato për mue janë të humbuna nji herë e përgjithmonë, nëqoftëse unë kohën, gjatë së cilës këto mjete më mbajtën gjallë, nuk do ta përdor për të prodhue mjete të reja jetese, dmth. për të krijue me punën time, gjatë konsumimit, vlefta të reja për të zavendsue vleftat, që u zhdukën si pasojë e konsumit.

Po pikërisht kët forcë fisnike riprodhuese i jep puntori kapitalit si shkëmbim për mjetet e jetesës, që merr prej tij.

Pra, për atë vetë ajo âsht e humbun.

Le të marrim nji shembull të tillë: nji fermer i jep argatit të tij 5 grosh argjendi në ditë. Për këto 5 grosh argjendi argati punon në tokën e fermerit gjithë ditën, duke i sigurue atij në kët mënyrë nji t'ardhun prej 10 grosh argjendi. Fermeri nuk merr vetëm vleftën, që i ka dhanë argati, por e dyfishon atë. Pra, 5 grosh argjendi që i dha argatit, ai i përdori, i konsumoi me fitim, në mënyrë prodhuese. Me këta 5 grosh argjendi ai bleu punën dhe

forcën e argatit, të cilat prodhojnë produkte bujqsore me nji vleftë dy herë mâ të madhe dhe i shndërrojnë 5 grosh argjendi në 10 grosh argjendi. Argati, në vend të forcës së tij prodhuese, veprimin e së cilës ia dha pikërisht fermerit, merr 5 grosh argjendi, dhe i shkëmben ata me mjete jetese, të cilat i konsumon mâ shpejt, ose mâ ngadalë. Pra, këta 5

grosh argjendi janë përdorë në rnënyrë të dyfishtë: mënyrë prodhuese për kapitalin, sepse ai i shkëmbeu ata me fuqin punuese7, e cila i dha atij 10 grosh argjendi, dhe në mënyrë jo prodhuese për puntorin, sepse ai i shkëmbeu ata me mjete jetese, që u zhdukën për gjithnji, dhe vleftën e të cilave ai mund ta marrë përsëri vetëm në rast se ai përsërit të njajtin shkëmbim me fermerin. Pra kapitali kërkon si kusht punën me mëditje, ndërsa puna me mëditje kërkon si kusht kapitalin. Ata në mënyrë reciproke kondicionojnë njani tjetrin; ata në mënyrë reciproke lindin njani tjetrin.

Në fabrikën e pambukut puntori e aprovon vallë vetëm stofna prej pambuku? Jo, ai prodhon kapital, ai prodhon vlefta, që do të shërbejnë përsëri për t'urdhnue punën e tij, për të krijue me te vlefta të reja.

Kapitali mund të rritet vetëm po të shkëmbehet me fuqin puntore, vetëm po të prodhojë punë me mëditje. Fuqija punuese e puntorit me mëditje mund të shkëmbehet me kapital vetëm në rast se rrit kapitalin dhe forcon pushtetin, 7 Në kët vend termi “fuqi punuese” nuk asht vu nga Engelsi, por gjindet në tekstin e botuem nga Marksi në “Gazetën e Re Renane”.

Red.

që atë e skllavnon. Pra, rritja e kapitalit asht rritje e proletariatit, dmth., e klasës puntore.

Pra, interesat e kapitalistit dhe të puntorit janë të njillojta, thonë borgjezët dhe ekonomistët e tyne. Dhe me të vërtetë! Puntori vdes po të mos gjejë punë te kapitali.

Kapitali vdes po të mos shfrytzojë fuqin punuese, ndërsa për ta shfrytzue ai duhet ta blejë ate. Sa må shpejt të shtohet kapitali i caktuem për prodhim, kapitali prodhues, sa må shum, pra, të lulzojë industrija, sa må shum të pasunohet borgjezija, sa må mirë të shkojnë punët, aq må

shum puntorë i duhen kapitalistit, aq må shtrejtë e shet vehtëvehten puntori.

Pra, si kusht i domosdoshëm për nji gjendje pak a shum të durueshme nga puntori åsht që kapitali prodhues të rritet sa të jetë e mundun ma shpejt.

Po ç'do të thotë të rritet kapitali prodhues? Kjo do të thotë të rritet pushteti i punës s'akumulueme mbi punën e gjallë, të rritet sundimi i borgjezis mbi klasën puntore. Ndërsa puna me mëditje, prodhon pasunin e huej, që sundon mbi të, forcën, që åsht anmiku i tij, kapitalin, nga ky i fundit ai merr mjetet për punë, dmth. mjetet e jetesës, me kusht që ky të båhet përsëri nji pjesë e kapitalit, nji levë që ta shpejtojë përsëri rritjen e kapitalit.

Pohimi, se interesat e kapitalit dhe interesat e puntorit janë të njillojta, — në të vërtetë don të thotë vetëm, se: kapitali dhe puna me mëditje janë dy anë të të njajtit raport. Njena anë kondicionon tjetrën, ashtu sic kondicionohen në

mënyrë reciproke njani me tjetrin fajdexhiu me ate, që i prish të hollat.

Deri sa puntori me mëditje åsht puntor me mëditje, fati i tij mvaret nga kapitali. Kjo asht bashksija famëkeqe e interesave të puntorit dhe të kapitalistit.

IV

Poqese rritet kapitali, rritet edhe sasija e punës me mëditje, rritet numri i puntorëve me mëditje, me nji fjalë, sundimi i kapitalit shtrihet mbi nji sasi të madhe njerzish.

Dhe le të marrin rastin ma të favorshëm; kur rritet kapitali prodhues, rritet edhe kërkesa për punë, pra, ngrihet edhe çmimi i punës, paga.

Sado e vogël që të jetë nji shtëpi, për derisa shtëpijat rreth e rrotull janë dhe ato po aq të vogla, ajo i plotson të gjitha kërkesat shoqnore, që duhen për nji shtëpi. Por kur pranë shtëpis së vogël, ngrihet nji pallat, atëherë shtëpija e vogël bahet nji kasollë. Tani shtëpija e vogël tregon, se i zoti i saj nuk ka asnji pretendim, ose ka vetëm pretendime shum modeste; dhe me zhvillimin e qytetnimit sado që të ngrihet nalt shtëpija e vogël, nëqoftëse pallati, që åsht pranë saj, ngrihet përpjetë në nji masë të barabartë ose edhe ma tepër, i zoti i shtëpis relativisht të vogël do ta ndjejë vehten, mbrenda katër mureve të tij, gjithnji må ngushtë, do të jetë gjithnji må i pakënaqun, ma i shtypun.

Rritja pak a shum e ndieshme e pagës kërkon si kusht rritjen e shpejtë të kapitalit prodhues. Rritja e shpejtë e kapitalit prodhues shkakton gjithashtu nji rritje po aq të shpejtë të pasunis, të Iluksit, të nevojave shoqnore dhe të kënaqsive shoqnore. Pra, ndonse kënaqsit e mundshme të puntorit shtohen, plotsimi shoqnor i tyne paksohet, në krahasim me kënaqsit e kapitalistit, që shtohen, të cilat puntori nuk mund t'i ketë, dhe në përgjithsi në krahasim me shkallën e zhvillimit të shoqnis. Nevojat dhe kënaqsit tona lindin nga shoqnija; prandej ne i masim ato në bazë të shoqnis dhe nuk i masim në bazë të mjeteve materiale, që duhen për t'i kënaqë ato. Meqenëse nevojat dhe kënaqsit tona kanë karakter shoqnor, ato janë relative.

Paga përgjithsisht nuk përcaktohet vetëm nga sasija e mallnave, që unë mund të marr si shkëmbim të saj. Ajo përmban raporte të ndryshme. Para së gjithash, puntori merr për fuqin e tij punuese nji shumë të caktueme të hollash. A përcaktohet vallë paga vetëm nga ky çmim në të holla?

Në shekullin XVI, kur n'Amerikë u zbuluen miniera ma të pasuna dhe që mund të shfrytzoheshin ma lehtë, n'Evropë u rrit, sasija e arit dhe e argjendit në qarkullim. Si rrjedhim, vlefta e arit dhe e argjendit ra në krahasim me mallnat tjera, puntorët vazhduen të marrin për fuqin e tyne punuese të njajtën sasi argjendi në monedhë, që merrshin edhe ma parë. Çmimi në të holla i punës së tyne mbeti po ai, por, megjithatë, paga e tyne u paksue, sepse në shkëmbim me të njajtën sasi argjendi ata merrshin nji sasi ma të vogël mallnash tjera. Kjo qe nji nga rrethanat, që

ndihmuen për rritjen e kapitalit, për ngritjen e borgjezis në shekullin XVI.

Le të marrim nji rast tjetër. Në dimën të vjetit 1847, meqenëse të korrat nuk qenë të mira, çmimet e sendeve t'ushqimit të të nevojës së parë, drithit, mishit, tëlyenit, djathit etj. u ngritën. Po ta zamë, se puntorët do të merrshin për fuqin e tyne punuese të njajtën shumë të hollash, që merrshin edhe ma parë, vallë paga e tyne a nuk do të binte? Sigurisht, do të binte. Me të njajtën sasi të hollash ata do të merrshin ma pak bukë, mish etj. Paga e tyne nuk do të binte, sepse paksohej vlefta e argjendit, por sepse rritej vlefta e mjeteve të jetës.

Ta zamë, ma në fund, se çmimi në të holla i punës nuk ndryshon, ndërsa çmimet e të gjitha rnallnave bujqsore dhe industriale, për shkak të përdorimit të maqinave të reja dhe të nji vjeti të mbarë bien. Tash, me të njajtën sasi të hollash, puntorët mund të blejnë ma shum mallna të ndryshme. Pra, paga e tyne rritet pikërisht sepse vlefta e saj në të holla nuk ndryshoi.

Pra çmimi në të holla i punës, paga nominale, nuk asht e njajtë me pagën reale, dmth. me sasin e rnallnave, që shkëmbehen në të vërtetë me pagën. Prandej, kur flasim për ngritjen ose uljen e pagës, nuk duhet të marrirn parasysh vetëm çmimin e punës në të holla, vetëm pagën nominale.

Por as me pagën nominale, dmth. me shumën e të hollave, për të cilën puntori shitet te kapitalisti, as me pagën reale,

dmth. me sasin e mallnave, që ai mund të blejë me këto të holla, nuk kufizohen ma rrëdhanjet, që përmban paga.

Përveç kësaj, paga përcaktohet, para së gjithash, nga raporti me fitimin e kapitalistit. Kjo asht paga e krahasueshme, relative.

Paga reale shpreh çmimin e punës në raport me çrnimin e mallnave tjera, kurse paga relative shpreh pjesën e vleftës së krijueme rishtazi, që i takon punës së gjallë në krahasim me pjesën, që i takon punës s'akumulueme, kapitalit.

Ma sipër, në f. 238, ne thamë se: “Paga nuk asht pjesë e puntorit në mallin e prodhuem prej tij. Paga asht nji pjesë e mallit, që ekziston qysh ma parë, me të cilën kapitalisti blen nji sasi të caktueme fuqije punuese prodhuese”. Por kapitalisti duhet ta zavendsojë përsëri kët pagë me të hollat, që do të marri nga shitja e produktit të krijuem nga puntori; ai duhet ta zavendsojë në mënyrë t'atillë që, si rregull atij t'i mbetet edhe nji tepricë mbi shpenzimet e prodhimit të bame prej tij, nji fitim. Çmimi i shitjes së mallit të prodhuem nga puntori, për kapitalistin, ndahet në tri pjesë: e para zavendsimi i çmimit të landës së parë, që ai ka parapague, si dhe zavendsimi i veglave, maqinave e mjeteve tjera të punës të konsumueme, që i ka parapague gjithashtu; e dyta zavendsimi i pagës së parapagueme nga kapitalisti, dhe, e treta, teprica mbi këto, fitimi i kapitalistit. Ndërsa pjesa e parë zavendson vetëm vleftat, që kanë ekzistue ma parë, asht e qartë se si zavendsimi i 8 Shih. f.23 të këtij botimi Red.

pagës, ashtu edhe teprica, që përban fitimin e kapitalistit, dalin krejtsisht nga vlefta e re, që krijohet nga puna e puntorit dhe që i shtohet vleftës së landës së parë. Dhe në kët kuptim, për t'i krahasue midis tyne, ne mund t'i quejmë si pagën, ashtu edhe fitimin si pjesë të produktit të puntorit.

Paga reale mund të mos ndryshojë, madje ajo mund edhe të ngrihet dhe megjithkëte paga relative mund të bjeri. Ta zamë, Për shembull, se çmimi i të gjitha mjeteve të jetës ka ra në 2/3, kurse paga ditore ka ra vetem 1/3, të themi nga 3 marka në 2 marka. Ndonse me këto 2 marka puntori mund të blejë nji sasi ma të madhe mallnash, se sa blente ma parë me 3 marka, megjithatë, në krahasim me fitimin e kapitalistit, paga e tij asht paksue. Fitimi i kapitalistit (i fabrikantit, për shembull) asht shtue 1 markë, që don të thotë, se për nji sasi ma të vogël vleftash shkëmbimi, që fabrikanti i paguen puntorit, ky duhet te prodhojë nji sasi vleftash shkëmbimi ma të madhe se ma parë. Pjesa, që i takon kapitalit, në krahasim me pjesën, që i takon punës, u rrit. Pabarazija në ndamjen e pasunis shoqnore midis kapitalit dhe punës asht shtrue edhe ma shum. Kapitalisti me të njajtin kapital komandon nji sasi ma të madhe pune.

Pushteti i klasës kapitaliste mbi klasën puntore asht shtue, gjendja shoqnore e puntorit asht keqsue, ka zbritë nji shkallë ma poshtë, në krahasim me gjendjen e kapitalistit.

Cili asht, pra ligji i përgjithshëm, që përcakton ngritjen e zbritjen e pagës dhe të fitimit në krahasim me njani tjetrin?

Paga dhe fitimi janë në përpjestim të zhdrejta me njani tjetrin. Pjesa e kapitalit, fitimi, rritet po n'at përpjestim, në të cilin paksohet pjesa e punës, paga ditore, dhe anasjelltas. Fitimi rritet aq sa paksohet paga, dhe paksohet aq sa rritet paga.

Mund të na kundërshtojnë, ndoshta tue thanë se kapitalisti mund fitojë nga shkëmbimi i levërdishëm i produkteve të tij me kapitalistët tjerë, nga rritja e kërkesës për mallin e tij, Për shkak se janë hapë tregje të reja ose janë shtue përkohsisht nevojat e tregjeve të vjetra e tjera; se fitimi i nji kapitalisti, pra, mund të rritet në kurriz të kapitalistëvet tjerë, pamvarsisht nga ngritja ose ulja e pagës, e vleftës së shkëmbimit të fuqis punuese; ose se fitimi i kapitalistit mund të rritet në saje të pamvarsimit të veglave të punës, të nji përdorimi të ri të forcave të natyrës, e tjera.

Para së gjithash, duhet pranue, se rezultati nuk ndryshon ndonse ai mbërrihet me rrugë të kundërt. E vërteta asht, se fitimi nuk u rrit, sepse u paksue paga, por paga u paksue, sepse u rrit fitimi. Me të njajtën sasi pune të tjetrit blen nji shumë ma të madhe vleftash shkëmbimi, pa e pague punën ma tepër, dmth. puna paguhet ma pak në krahasim me t'ardhunat neto, që ajo i sjell kapitalistit.

Përveç kësaj, duhet të përmendim, se, me gjithë lëkundjet e çmimeve të mallnave, çmimi mesatar i çdo malli, proporcioni, simbas të cilit ky shkëmbehet me mallnat tjera, përcaktohet nga shpenzimet e tij të prodhimit.

Prandej humbjet reciproke të kapitalistëve, mbrenda kufijve të klasës së kapitalistëve në tansi, barazohen

patjetër. Perfeksionimi i maqinave, përdorimi i ri i forcave të natyrës në shërbim të prodhimit, krijojnë mundsin për të prodhue në nji kohë të caktueme pune, me të njajtën sasi pune dhe kapitali, nji sasi ma të madhe produktesh, por jo nji sasi ma të madhe vleftash shkëmbimi. Nëqoftëse tue përdorë nji maqinë tjerrse unë mund të prodhoj në nji orë dy herë ma shum fije tjera, se sa prodhojsha para çpikjes së saj, për shembull, 100 funt në vend të 50, si shkëmbim për këta 100 funt unë nuk do të marr, mesatarisht, për nji kohë pak a shum të gjatë, ma shum mallna, se sa merrej ma parë për 50 funt, sepse shpenzimet e s prodhimit u paksuen përgjysmë ose sepse me të njajtat shpenzime unë mund të prodhoj dy herë ma shum produkte.

Ma në fund, cilido përpjestim qoftë, në të cilin klasa kapitaliste, borgjezija, — qoftë e nji vendi të vetëm ose e gjithë tregut botnor — i ndan t'ardhunat neto të prodhimit, shuma e përgjithshme e këtyne t'ardhunave neto kurdoherë asht barazi me shumën, që puna e gjallë i ka shtue në tansi punës s'akumulueme. Kjo shumë e përgjithshme, pra, rritet në të njajtin përpjestim, në të cilin puna rrit kapitalin, dmth. n'at përpjestim, në të cilin fitimi rritet në krahasim me pagën.

Pra, ne shohim, se, edhe po të qëndrojmë mbrenda kufijve të marrëdhanjeve midis kapitatit dhe punës me mëditje, interesat e kapitalit dhe interesat e punës me mëditje janë diametralisht të kundërta.

Rritja e shpejtë e kapitalit do të thotë rritja e shpejtë e fitimit. Fitimi mund të rritet shpejt vetëm kur çmimi i punës, kur paga relative zbret po me at shpejtsi. Paga relative mund të paksohej madje edhe kur bashkë me pagën nominale, me vleftën në të holla të punës, rritet edhe paga reale, nëqoftëse kjo e fundit nuk rritet në të njajtën shkallë, në të cilën rritet fitimi. Nëqoftëse, për shembull, në kohën, kur punët venë mirë, paga rritet 50%, ndërsa fitimi rritet 30%, atëherë paga e krahasueshme, relative, nuk shtohet, por paksohet.

Në qoftë, pra, se me rritjen e shpejtë të kapitalit shtohen edhe t'ardhunat e puntorit, njikohsisht me këte thellohet edhe hendeku shoqnor, që ndan puntorin nga kapitalisti, shtohet pushteti i kapitalit mbi punën, mvarsija e punës nga kapitali.

Të pohojsh, se puntorit i intereson që kapitali rritet shpejt, në të vërtetë do të thotë vetëm se: sa ma shpejt që puntori e shton pasunin e tjetrit, aq ma shum thërrime të majme i mbeten atij, aq ma i madh asht numri i puntorëve, që mund të gjejnë punë dhe që mund të lindin, aq ma shum mund të shtohet sasija e skllavëve, që mvaren nga kapitali. Pra, ne pamë se:

Edhe situata ma e favorshme për klasën puntotore, rritja sa më e shpejtë e kapitalit, sado që ajo ta përmirsojë jetën materiale të puntorit, nuk e zhduk kontrastin midis interesave të tij dhe interesave të borgjezit, interesave të kapitalistëve. Fitimi dhe paga, si edhe ma parë, janë në përpjestim të zhdrejtë me njani tjetrin.

Poqese kapitali rritet shpejt, megjithse edhe paga mund të rritet, fitimi i kapitalistit rritet shum ma shpejt. Gjendja materiale e puntorit përmirsohet, por në kurriz të gjendjes së tij shoqnore. Hendeku shoqnor, që e ndan atë nga kapitalisti, theIlohet.

Ma në fund:

Të pohojsh, se kushti ma i favorshëm për punën me mëditje asht rritja sa ma e shpejtë e kapitalit prodhues, në të vërtetë don të thotë vetëm, se: sa ma shpejt klasa puntore e shton dhe e rrit foreën anmiqsore për të, pasunin e tjetrit, sundon mbi të, aq ma të favorshme janë kushtet, në të cilat ajo mund të punojë për ta shtue përsëri pasunin borgjeze, për ta shtue pushtetin e kapitalit, tue u kënaqë, se ajo vetë farkon vargojet e florijtë, me të cilat borgjezija e tërheq atë mbas vehtes.

V

Po a asht e vërtetë, se rritja e kapitalit prodhues asht e lidhun ngushtsisht me rritjen e pagës, siç thonë ekonomistët borgjezë? Ne nuk duhet t'u besojmë fjalëve të tyne. Ne nuk mund t'i besojmë atyne edhe kur thonë, se gjoja sa ma i majmë të jetë kapitali, aq ma mirë ushqehet skllavi i tij. Borgjezija asht shum e zgjuet, ajo i ban hesapet shum mirë për të pasë paragjykimet e feudalit, i cili mburrej me shkëlqimin e shërbëtorëve të tij. Kushtet e egzistencës së borgjezis e shtrëngojnë at që të jetë e matun.

Prandej ne duhet ta studjojmë ma afër kët çashtje: Si ndikon rritja e kapitalit prodhues mbi pagën? Nëqoftëse kapitali prodhues i shoqnis borgjeze në tansi rritet, atëherë bahet nji akumulim ma i gjithanshëm i punës.

Numri i kapitalistëve dhe kapitalet e tyne rriten. Rritja e kapitaleve e shton konkurencën midis kapitalistëve. Rritja e madhsis së kapitaleve krijon mundsin e që në sheshin e betejës industriale të dalin ushtri ma të fuqishme puntorësh, t'armatosun me armë lufte gjithnji më të mëdha.

Nji kapitalist mund ta zhduki tjetrin nga fusha e betejës dhe ta shtjeri në dorë kapitalin e tij vetëm tue shitë ma lirë.

Po që të ketë mundsi të shesi ma lirë pa u rrenue, ai duhet të prodhojë ma lirë, dmth. duhet ta shtojë sa ma shum forcën prodhuese të punës. Por forca prodhuese e punës rritet, në radhë të parë, me anën e nji ndamjeje më të madhe ta punës, me anën e përdorimit të gjithanshëm dhe perfeksionimit të parreshtun të maqinave. Sa ma e madhe asht ushtrija e puntorëve, midis të cilëve ndahet puna, sa ma e madhe asht shkalla e përdorimit të maqinave, aq ma shpejt relativisht paksohen shpenzimet e prodhimit, aq ma e frytshme bahet puna. Prandej midis kapitalistëve lind nji konkurencë e gjithanshme — ata përpiqen të rrisin ndamjen e punës, të përdorin maqineri ma shum dhe ta shfrytzojnë ate sa të jetë e mundun në nji shkallë ma të madhe.

Por nëqoftëse nji kapitalist, në saje të ndamjes ma të madhe të punës, të përdorimit të maqinave të reja dhe të

perfekcionimit të tyne, në saje të shfrytzimit ma me leverdi dhe në mënyrë ma të gjanë të forcave të natyrës, ka mundsi që, me të njajtën sasi pune, ose pune t'akumulueme, të prodhojë nji sasi ma të madhe produktesh, mallnash, se sa konkurentët e tij, nëqoftëse, për shembull, në të njajtën kohë, gjatë së cilës konkurentët e tij endin nji gjysmë kuti pëlhurë, ai mund të prodhojë nji kut, atëherë si do të veprojë ky kapitalist?

Ai mund të vazhdojë me e shitë nji gjysmë kuti pëlhurë me çmimin e maparshëm të tregut, por në kët rast ai nuk do të mund t'i zhdukte kundërshtarët e tij nga fusha e betejës dhe nuk do të mund ta shtonte shitjen e tij. Nga ana tjetër, po n'at masë, në të cilën zgjanohet prodhimi i tij, po në kët masë rritet edhe nevoja e tij për të shitë.

Mjetet e prodhimit ma të fuqishme e ma të shtrejta, që ai përdor, i japin mundsi atij t'i' shesi mallnat ma lirë, por njikohsisht ato e shtrëngojnë ate që të shesi ma shum mallna, të pushtojë për mallnat e tij nji treg shum ma të gjanë; prandej kapitalisti ynë do ta shesi nji gjysmë kuti pëlhurë ma lirë se konkurentët e tij.

Megjithse prodhimi i nji kuti kapitalistit nuk i kushton ma shum, se sa u kushton të tjerëve prodhimi i nji ngjysmë kuti, ai nuk do ta shesi nji kut me at çmim, me të cilin konkurentët e tij shesin në gjysmë kuti. Përndryshe ai nuk do të kishte asnji fitim të tepërt, por vetëm do të merrte, me anën e shkëmbimit, shpenzime e tij të prodhimit. Dhe nëqoftëse t'ardhunat e tij, prapseprap, do të rriteshin, kjo do të ndodhte vetëm sepse ai përdor nji kapital ma të madh, por jo sepse kapitali i tij e rrits vleftën e vet ma

shum, se kapitalet tjera. Përveç kësaj;.ai do ta mbërrijë qëllimin që synon, nëqoftëse çmimin e mallit të vet e cakton vetëm disa përqind më pak se konkurentët e tij.

Tue i ulë çmimet ai i zhduk konkurentët e tij nga tregu, ose, të paktën, u heq atyne mundsin për të shitë nji pjesë të mallnave të tyne. Ma në fund, tä mos harrojmë, se çmim i përditshëm asht ma i madh ose ma i vogël, se shpenzimet e prodhimit, simbas rastit nëse shitja e mallit bahet, në nji stinë të favorshme ose jo të favorshme për industrin. Nëse çmimi i tregut i nji kuti, pëlhure asht ma i madh ose ma i vogël se shpenzimet e zakonshme të prodhimit deri n'at kohë, nga kjo do të ndryshojë edhe përqindja, që do ta marri mbi shpenzimet e tij të vërteta të prodhimit kapitalisti, i cili ka përdorë mjete prodhimi të reja dhe që japin prodhim ma shum.

Por privilegji i kapitalistit tonë nuk zgjat shum kohë: kapitalistët tjerë, që konkurojnë me të, përdorin po ato maqina, po at ndamje pune, i përdorin ato po n'at shkallë ose në nji shkallë ma të madhe - dhe këto shpikje tä reja përhapen aq shum, sa që çmimi i pëlhurës bie jo vetëm nën shpenzimet e maparshme të prodhimit, por edhe nën shpenzimet e reja të prodhimit.

Pra, kapitalistët do të gjinden njani kundrejt tjetrit po n'at gjendje, në të cilën gjindeshin përpara përdorimit të mjeteve të reja të prodhimit; dhe nëqoftëse në saje të këtyne mjeteve të prodhimit ata mund të hedhin në treg, me çmimin e maparshëm, nji sasi të dyfishtë produktesh, tash ata janë që tue shtue sasin e produkteve, që shet, të mbulojë ramjen e çmimit të shitjes: sepse shitja e nji sasije

ma të madhe mallnash tash atij i duhet jo vetëm për të pasë fitim ma shum, por edhe për të zavendsue shpenzimet e prodhimit, — vetë veglat e prodhimit, si e pamë, shtrejtohen gjithnji ma shum; meqenëse kjo shitje e madhe asht ba tash nji çashtje jete ose vdekje jo vetëm për të, por edhe për konkurentët e tij, lufta e vjetër shpërthen përsëri aq ma e ashpër, sa ma të frytshme janë mjetet e prodhimit, që janë shpikë. Pra, ndamja e punës dhe përdorimi i maqinave do të zhvillohen ma tej përsëri në nji shkallë ende ma të madhe.

Cilado qoftë fuqija e mjeteve të prodhimit, që përdoren, konkurenca përpiqet ťi rrëmbejë kapitalit frytet e arta të kësaj fuqije, tue e çue çmimin e mallit deri në nivelin e shpenzimeve të prodhimit, tue ba që posa të krijohet mundsija për të prodhue ma lirë, dmth. për të prodhue ma shum produkte me të njajtën sasi pune, ajo e bani nji ligj të pashmangshëm lirsimin e prodhimit, hedhjen në treg të nji sasije produktesh gjithnji ma të madhe me te njajtën shumë çmimesh. Në kët mënyrë del, se me përpjekjet e tij kapitalisti nuk fiton gja tjetër, veęse asht i detyruem që tash gjatë së njajtës kohë pune të prodhojë mallna ma shum, me nji fjalë ai nuk fiton asgja tjetër, vecse keqsimin e kushteve, në të cilat bahet rritja e vleftës së kapitalit të tij. Ndërsa konkurenca e ndjek pa rreshtë kapitalistin me ligjin e saj të shpenzimeve të prodhimit dhe çdo armë, që ai farkon kundër rivaleve të tij, kthehet kundër atij vetë, kapitalisti përpiqet vazhdimisht që ťia kalojë konkurencës, tue zavendsue pa reshtue maqinerin e vjetër me maqineri të re ma të shtrejtë, por që prodhon ma lirë,

dhe ndamjen e vjetër të punës me ndamje të re pune, dhe nuk pret sa që konkurenca ta vjetrojë maqinerin e re.

Tash, le të përfytyrojmë, se kjo nxitje e ethëshme pushton njikohsisht gjithë tregun botnor, dhe do të kuptojmë se si rritja, akumulimi dhe koncentrimi i kapitalit çojnë në ndamjen e parreshtun të punës, që përmbys vetevehten dhe përdoret në nji shkallë gjithnji ma të madhe, në përdorimin e maqineris së re dhe në perfeksionimin e maqineris së vjetër.

Po si këto rrethana, që janë të pandame nga rritja e kapitalit prodhues, ndikojnë mbi përcaktimin e pagës?

Nji ndamje pune ma e madhe krijon mundsin që nji punor të bajë punën e 5, 10, 20 vetëve; ajo, pra, e shton 5, 10, 20 herë konkurencën midis punrëve. Konkurenca midis puntorëve nuk shprehet vetëm në faktin, se nji puntor e shet vehten ma lirë se tjetri, por edhe në faktin, se nji puntor ban punën e 5, 10, 20 vetëve; dhe, për të ba kët Iloj konkurence puntorët i shtrëngon ndamja e punës, që përdoret dhe zgjanohet pa rreshtë nga kapitali.

Mandej. Sa ma shum rritet ndamja e punës, aq ma shum puna thjeshtohet. Zotsija e veçantë e puntorit humb vleftën e saj. Puntori shndërrohet në nji forcë prodhuese të thjeshtë, të njianshme, prej të cilit nuk kërkohen aftësi e zotsi të veçanta. fizike ose mendore. Puna e tij bahet nji punë, që mund ta bajë cilido. Prandej, nga të gjitha anët, puntorit i vërsulen konkurentë; dhe, përveç kësaj, të mos harrojmë se sa ma e thjeshtë të jetë puna, sa, ma lehtë që ajo mësohet, sa ma të vogla të jenë shpenzimet e

prodhimit, që duhen për ta përvehtësue aq ma poshtë bie paga, sepse ajo, si çmim i çdo malli tjetër, përcaktohet nga shpenzimet e prodhimit.

Pra, sa ma tepër puna bahet e neveritshme dhe pa kënaqsi,

— aq ma tepër shtohet konkurenca dhe paksohet paga.

Puntori përpiqet që ta ruejë shumën e përgjithshme të pagës së tij, tue punue ma shum: punon ma tepër orë ose prodhon ma tepër gjatë nji ore. I shtymë nga nevoja, ai i ban edhe ma të randa pasojat vdekjepruese të ndamjes së punës. Rezultati asht ky: sa ma tepër punon, aq ma pak paguhet; dhe kjo ngjet për arsyen e thjeshtë se sa ma shum që ai punon, aq ma shum u ban konkurencë shokëve të tij të punës, tue i shndërrue këta në konkurentë të vehtes së tij, të cilët pranojnë po ato kushte të këqija, që pranon edhe ai vetë; pra, për arsyen e thjeshtë, sepse, në fund të fundit, ai i ban konkurencë vetë vehtes, vetë vehtes si antar i klasës puntore.

Maqinat shkaktojnë të njajtat pasoja, por në nji shkallë shum ma të madhe, sepse ato zavendsojnë puntorët e kualifikuem me puntorë të pakualifikuem, burrat me gratë, të rritunit me fëmijt, sepse maqinat, që me përdorimin e tyne të parë, hedhin në mes të rrugës sasi shum të mëdha puntorësh të thjeshtë, ndërsa me zhvillimin, përmirsimin dhe perfeksionimin e tyne të matejshëm, ato nxjerrin nga fabrikat grupe të veçanta puntorësh. Ma sipër ne përshkruem në vija të përgjithshme luftën industriale midis kapitalistëve; veçorija e kësaj lufte asht, se në të betejat nuk fitohen aq tue e rritë ushtrin vepruese, se sa tue e paksue ate. Prisat,

kapitalistët, luftojnë midis tyne se kush mund të lirojë ma shum ushtarë t'industris.

Asht e vërtetë që ekonomistët na thonë neve, se puntorët, të cilët, gjoja për shkak të maqinave, bahen të tepërt, gjejnë punë në degë të reja t'industris.

Ata nuk guxojnë të thonë haptazi, se në degët e reja të punës gjejnë vend po ata puntorë, të cilët nxirren nga puna. Faktet flasin me za shum të fortë kundër kësaj rrene.

Ata, në të vërtetë, thonë, se kundër kësaj rrene. Ata, në të vërtetë, thonë, se ra përbase të klasës puntore, për shembull, për at pjesë të brezit të ri të puntorëve, që ishte gati të hynte në degën e industris së shkatrrueme. Kjo, sigurisht, asht nji ngushllim i madh për puntorët e mbetun pa punë. Zotnijve kapitalistë nuk do t'u mungojnë mish edhe gjak i freskët të përshtatshëm për shfrytzim, - dhe ata u lanë kujdesin të vdekunve që të vorrosin të vdekunit e tyne. Ky asht nji ngushllim, që borgjezët i bajnë ma tepër vehtes së tyne, se sa puntorëve. Në të vërtetë, sikur maqinat të zhdukshin gjithë klasën e puntorëve me mëditje, — sa e tmershme do t'ishte kjo për kapitalin, i cili pa punë me mëditje pushon së qeni kapital!

Por, le ta zamë, se puntorët, që zavendsohen drejtpërdrejt nga maqinat, si dhe gjithë pjesa e brezit të ri, që shpresonte të gjente punë në nji degë të caktueme t'industris, gjejnë punë të re. Po a mund të besohet, se puna e re do të paguhet po aq nalt, sa paguhej edhe puna e humbun? Kjo do të ishte ne kundërshtim me të gjitha ligjet ekonomike.

Ne pamë se si industrija e sotme ban që puna ma e

ndërlikueme dhe ma e naltë të zavendsohet me punë ma të thjeshtë, ma t'ulët.

Në kët rast, masa e puntorëve, të zavendsuem nga maqinat në nji degë t 'industris, mund të gjejë strehë në nji degë tjetër, veçse tue u pague ma pak e ma keq.

Si përjashtim, kanë përmendë puntorët, që punojnë në prodhimin e vet maqinave. Derisa, gjoja, n'industri nevojiten dhe përdoren ma shum maqina, sasija e tyne duhet të rritet në mënyrë të pashmangshme pra, duhet të rritet edhe prodhimi i maqinave dhe krahas me këte edhe numri i puntorëve, që punojnë për prodhimin e tyne; ndërsa dihet, se puntorët, që punojnë në kët degë t'industris, janë puntorë të kualifikuem dhe për ma tepër -

puntorë me arsim.

Tue fillue nga vjeti 1840 ky pohim, i cili edhe ma parë ka qenë i vërtetë vetëm përgjysmë, humbi çdo vleftë, sepse për prodhimin e maqinave përdoren gjithnji ma shum maqinat, ashtu sikurse përdoren edhe për prodhimin e fijeve të pambukta; dhe puntorët, që punojnë në prodhimin e maqinave, në krahasim me maqinat shum të perfeksionueme, mund të luejnë vetëm rolin e maqinave fare të paperfeksionueme.

Por në vend të nji burri, që maqina nxjerr jashtë, fabrika mund të marri në punë, ndoshta, tre fëmij dhe nji grue!

Dhe paga e burrit vallë a nuk duhej të mjaftonte për t'ushqye tre fëmij dhe nji grue? Paga minimale vallë a nuk duhej të mjaftonte për të ruejtë dhe shtue gjinin? Po ç'vërtetojnë këto fraza, që i pëlqejnë borgjezis? Ato

vërtetojnë vetëm nji gja: se tash për të sigurue ekzistencën e nji familjeje puntore harxhohen katër herë ma shum jeta puntorësh, se ma parë.

T'i përmbledhim ato, që thamë: Sa ma shum rritet kapitali prodhues, aq ma shum zgjanohet ndamja e punës dhe përdorimi i maqinave. Sa ma shum zgjanohet ndamja e punës dhe përdorimi i maqinave, aq ma shum shtohet konkurenca midis puntorëve, aq ma shum paksohet paga e tyne.

Për ma tepër, rradhët e klasës puntore shtohen edhe nga shtresat ma të nalta të shoqnis; në radhët e klasës puntore kalon nji pjesë e kapitalistëve dhe rentjerëve të vegjël, të cilëve nuk u mbetet gja tjetër, veçse të ngrejë sa ma parë krahët e tyne pranë krahëve të puntorëve. Kështu pylli i krahëve të ngritun përpjetë, që kërkojnë punë, bahet gjithnji ma i dendun, ndërsa vet krahët thahen gjithnji ma shum.

Kuptohet vetëvetiu, se kapitalisti i vogël nuk mund t'i bajë ballë luftës, në të cilën nji nga kushtet e para të saj asht që prodhimi të rritet në përpjestime gjithnji ma të mëdha, dmth domosdoshmënija për të qenë kapitalist i madh dhe jo kapitalist i vogël.

Sigurisht, nuk ka nevojë të spjegohet ma shum edhe çashtja, se përqindja e kapitalit paksohet n'at shkallë, në të cilën rritet kapitali, shtohet sasija dhe numri i kapitaleve; prandej rentjeri i vogël nuk mund të jetojë me rentën e tij, dhe duhet të hidhet n'industri, dmth. të shtojë radhët e

kapitalistëve të vegjël dhe njikohsisht ta rriti numrin e kandidatëve për proletarë.

Ma në fund, sa ma shum zhvillimi i përshkruem ma sipër i shtrëngon kapitalistët të shfrytzojnë në përpjestime gjithnji ma të mëdha mjetet ekzistuese të prodhimit, dhe për kët qëllim të vejnë në lëvizje të gjitha levat e kredis, aq ma të shpeshta bahen tërmetet industriale, kur bota tregtare mbahet vetëm tue u sakrifikue perëndive të nëntokës nji pjesë të pasunis, të produkteve dhe madje të forcave prodhuese, — me nji fjalë, aq ma shum shtohen krizat. Ato bahen ma të shpeshta dhe ma të forta, sepse sa ma shum rritet sasija e produkteve, pra, si rrjedhim, rritet edhe nevoja për zgjanimin e tregjeve, aq ma shum ngushtohet tregu botnor, aq ma pak tregje të reja mbeten për t'u shfrytzue, sepse çdo krizë e maparshme ka tërheqë në tregtin botnore tregje reja ose që deri n'at kohë shfrytzoheshin prej saj vetëm përciptazi. Por kapitali nuk jeton vetëm në kurriz të punës; ai, si skllavopronar barbar dhe fisnik merr me vehte në vorr kufomat e skllavëve të tij haktakombe të tana puntorësh, që vdesin në kohën e krizave. Ne shohim, pra, se; nëqoftëse kapitali rritet shpejt, konkurenca midis puntorëve rritet ende ma shpejt, dmth sa ma shpejt të rritet kapitali, aq ma shum relativisht paksohen burimet për të gjetë punë, mjetet e jetesës për klasën puntore, dhe, megjithatë, rritja e shpejtë e kapitalit asht kushti ma i favorshëm për punën me mëditje.